Είναι προφανές ότι υπήρχε και υπάρχει αναντιστοιχία της παραγωγής πτυχιούχων και της αγοράς εργασίας.
Η Ελλάδα έχει τη μεγαλύτερη ανεργία νέων πτυχιούχων σε όλη την Ευρώπη. Η Ελλάδα έχει μικρότερη ανεργία νέων στους πτυχιούχους από τις άλλες ομάδες πληθυσμού. Μοιάζουν αντικρουόμενα αλλά δεν είναι· ισχύουν και τα δύο.
Να διευκρινίσουμε ότι όταν λέμε ανεργία δεν αναφερόμαστε στο ότι δεν έχουν εργασία αντίστοιχη των προσόντων τους. Αν ένας οικονομολόγος εργάζεται στην εστίαση, δεν θεωρείται άνεργος. Η Ελλάδα έχει τη μεγαλύτερη ανεργία πτυχιούχων στην Ευρώπη. Δεν φταίνε τα μνημόνια ούτε ο Covid γι’ αυτό· το πρόβλημα ξεκινά πολύ νωρίτερα.
Ας το δούμε από την αρχή: Το 2000 η Ελλάδα δεν είχε τη μεγαλύτερη ανεργία πτυχιούχων. Η Ιταλία και η Ισπανία είχαν λίγο μεγαλύτερη ανεργία από εμάς. Βέβαια, τότε δεν είχαμε πολλούς πτυχιούχους. Η διεύρυνση της Τριτοβάθμιας Εκπαίδευσης στην Ελλάδα τότε άρχισε, με τη γνωστή λογική «κάθε πόλη και πανεπιστήμιο, κάθε κωμόπολη και ΤΕΙ». Οι πρώτοι απόφοιτοι μετά το διπλασιασμό των θέσεων των εισακτέων αποφοίτησαν μετά το 2004. Από το 2006 και μετά είμαστε συνεχώς οι πρωταθλητές Ευρώπης στην ανεργία των νέων πτυχιούχων. Αυτό μας δείχνει ότι η διεύρυνση της Ανώτατης Εκπαίδευσης, που έγινε με καθυστέρηση στην Ελλάδα, δεν έγινε σωστά. Πτυχιούχοι έβγαιναν από τα πανεπιστήμιά μας, αλλά η οικονομία δεν μπορούσε να τους απορροφήσει.
Είναι προφανές ότι υπήρχε και υπάρχει αναντιστοιχία της παραγωγής πτυχιούχων και της αγοράς εργασίας. Η αλήθεια είναι ότι κανείς δεν ενδιαφέρθηκε ποτέ ώστε να παράγουμε επιστήμονες που θα βρίσκουν δουλειά. Το μόνο που ενδιέφερε τότε ήταν να φτιάχνουν σε κάθε πόλη τμήματα με περίεργα μάλιστα ονόματα, ώστε να μην παίρνουν οι φοιτητές μετεγγραφή για άλλη πόλη. Στους πτυχιούχους των ΤΕΙ δεν δόθηκαν ποτέ επαγγελματικά δικαιώματα, δείχνοντας, με τον πιο ξεκάθαρο τρόπο, ότι δεν υπήρχε κανένα ενδιαφέρον από όσους έπαιρναν τις αποφάσεις για το αν θα βρουν ή όχι δουλειά. Κυκλοφορούσε μάλιστα η άποψη ότι άλλο οι σπουδές και άλλο η εργασία. Φυσικά αυτό είναι λογικό, αλλά μέχρι ενός σημείου· δεν μπορούμε να αδιαφορούμε εντελώς για τις προοπτικές εργασίας των πτυχιούχων. Οι εισακτέοι στις θεολογικές σχολές ήταν περίπου 1.000 κάθε χρόνο, με πολύ μικρές ελπίδες εργασίας στο αντικείμενο των σπουδών τους.
Από το 2010 έως το 2014 η ανεργία των νέων πτυχιούχων αυξήθηκε στις χώρες του νότου της Ευρώπης· στην Ελλάδα, όμως, απογειώθηκε. Στις χώρες του νότου κυμάνθηκε από 16% έως 21%. Στην Ελλάδα εκτοξεύτηκε στο 33,1%. Ο μέσος όρος των χωρών του ΟΟΣΑ αυξήθηκε λίγο, από το 6% στο 7,6%· καμία σχέση με την Ελλάδα. Οι παθογένειες που ήδη υπήρχαν στην Ελλάδα εκτόξευσαν την ανεργία με τη χρεοκοπία της χώρας μας.
Το 2025 η ανεργία των νέων πτυχιούχων μειώθηκε από το 33,1% του 2013 στο 10,7%. Πρόκειται για σημαντική επιτυχία, η οποία, όμως, δεν μας εμποδίζει να εξακολουθούμε να είμαστε πρωταθλητές Ευρώπης στην ανεργία των νέων πτυχιούχων. Το ίδιο έτος ο μέσος όρος της ανεργίας των πτυχιούχων των χωρών του ΟΟΣΑ ήταν μόλις 5%, πράγμα που δείχνει ότι έχουμε πολύ δρόμο ακόμη μπροστά μας.
Στην Ελλάδα της κρίσης μπορεί να έκανε εντύπωση το 33,1% της ανεργίας των πτυχιούχων το 2013, αλλά οι απόφοιτοι Λυκείου είχαν 37% ανεργία και οι απόφοιτοι Γυμνασίου είχαν ανεργία 40,3%. Από το 2004 έως το 2009 οι πτυχιούχοι μας είχαν μεγαλύτερη ανεργία από τους αποφοίτους Λυκείου και Γυμνασίου, όπως βλέπουμε στο διάγραμμα. Το 2009 είχαν όλοι την ίδια ανεργία και από κει και πέρα η ανεργία των πτυχιούχων είναι πάντα μικρότερη από την ανεργία των άλλων κατηγοριών, μέχρι το 2025 που η ανεργία ήταν 10,7% για τους πτυχιούχους, 12,4% για τους αποφοίτους Λυκείου και 22,7% για τους αποφοίτους Γυμνασίου.
Βέβαια στα χρόνια της κρίσης άρχισε η μεγάλη φυγή των νέων προς τις χώρες της Ευρώπης, διότι δεν έβρισκαν εργασία στην Ελλάδα και αν έβρισκαν ήταν με εξευτελιστικούς μισθούς. Η φυγή αυτή έγινε κυρίως από τους νέους πτυχιούχους που είχαν περισσότερες ευκαιρίες να σταδιοδρομήσουν σε μία άλλη χώρα. Κάποιοι κουράστηκαν μετά από κάποια χρόνια από τη ζωή σε άλλη χώρα και άρχισαν να επιστρέφουν ακόμη και με χειρότερες συνθήκες εργασίας, διότι πεθύμησαν τους δικούς τους ανθρώπους και τον ήλιο της Ελλάδας. Αυτό το βαφτίσαμε brain gain. Oι νεότεροι, όμως, φεύγουν όσο μπορούν. Πολύ συχνά συναντώ γονείς που έχουν ένα παιδί που ζει και εργάζεται στο εξωτερικό και έχει φύγει τα τελευταία πέντε χρόνια. Είναι και αυτός ένας τρόπος να μειωθεί η ανεργία…
Η αναδιάρθρωση της Τριτοβάθμιας Εκπαίδευσης θα γίνει, αναγκαστικά μετά τις εκλογές για να συγχωνευτούν ή να κλείσουν Τμήματα που έμειναν χωρίς φοιτητές. Φυσικά έμειναν χωρίς φοιτητές λόγω της καθιέρωσης της ΕΒΕ. Η εναλλακτική λύση που παρουσίασε η κυβέρνηση είναι τα ιδιωτικά Πανεπιστήμια. Το κλείσιμο των Τμημάτων στα δημόσια Πανεπιστήμια θα γίνει με όρους ζήτησης για σπουδές από τους φοιτητές. Τα Τμήματα που δεν έχουν φοιτητές, δεν έχουν, δηλαδή, ζήτηση θα κλείσουν. Τα ιδιωτικά Πανεπιστήμια προσφέρουν τα προγράμματα σπουδών που έχουν ζήτηση από τους φοιτητές. Καλά κάνουν αυτή είναι η δουλειά τους, δεν μπορούν να έχουν ζημιογόνα Τμήματα. Το πρόβλημα είναι ότι ο σχεδιασμός της Ανώτατης Εκπαίδευσης αφήνεται στη ζήτηση. Δεν δημιουργούνται νέα Τμήματα και καταργούνται παλαιότερα με βάση ένα σχέδιο για τις μελλοντικές ανάγκες της χώρας σε πτυχιούχους. Το πράγμα αφήνεται να το καθορίζει η ζήτηση των φοιτητών, που, με τη σειρά της. Καθορίζεται, κυρίως, από τις προσδοκίες εύρεσης εργασίας. Αυτές οι προσδοκίες διαψεύδονται πολύ συχνά, διότι προκύπτουν από φήμες και όχι από μελέτες. Θα συνεχίσουμε αμέριμνοι, λοιπόν, να έχουμε τη μεγαλύτερη ανεργία πτυχιούχων στην Ευρώπη και στο μέλλον, αφού δεν κάνουμε κάτι για να την περιορίσουμε.
Στράτος Στρατηγάκης-Μαθηματικός – Ερευνητής
