Μια επένδυση δεν γίνεται στρατηγική επειδή είναι μεγάλη, ακριβή ή κερδοφόρος. Ως καθηγητής Στρατηγικής, θα περίμενα ο χαρακτηρισμός να αφορά τη συμβολή της στο μέλλον ενός τόπου: ποιες δραστηριότητες ενισχύει, ποιες δυνατότητες δημιουργεί, πόση αξία αφήνει στην κοινωνία. Η απόδοση για τους μετόχους είναι θεμιτός επιχειρηματικός στόχος. Η κυβέρνηση, όμως, οφείλει να αξιολογεί το συνολικό αποτέλεσμα. Διαφορετικά, η αναπτυξιακή πολιτική γίνεται διεκπεραίωση ιδιωτικών σχεδίων.
Στα νησιά, το νερό, η ενέργεια, η κατοικία και η εργασία έχουν όρια. Μια μεγάλη τουριστική εγκατάσταση αναδιαμορφώνει ολόκληρο το παραγωγικό τους σύστημα. Η αποτίμησή της πρέπει να περιλαμβάνει όσα εκτοπίζει: την καλλιέργεια που δυσκολεύεται να ποτιστεί, τη μικρή επιχείρηση που δεν βρίσκει προσωπικό, τον εργαζόμενο που δεν βρίσκει σπίτι. Αυτές είναι στρατηγικές επιπτώσεις, ακόμη κι αν απουσιάζουν από τις παρουσιάσεις των επενδυτών.
Το One&Only της Κέας αποκαλύπτει το πρόβλημα. Ως κάτοικος της Κέας για μέρος του χρόνου, βλέπω πόσο διαφορετική είναι η καθημερινότητα από την εικόνα της πολυτελούς «βιωσιμότητας». Παρά την αφαλάτωση, οι υδροφόρες εξακολουθούν να ανεβοκατεβαίνουν προς το συγκρότημα. Οι ανάγκες της πολύχρονης κατασκευής προστέθηκαν στις απαιτήσεις των φαραωνικών εγκαταστάσεων, με τις εκτεταμένες πισίνες και τα διακοσμητικά νερά. Η δημοτική αρχή έχει επισημάνει άντληση από γεωτρήσεις, με σημαντική πίεση στους υδροφορείς. Κάτοικοι συνδέουν την επιβάρυνση με την υφαλμύρωση στις Ποίσσες. Η αφαλάτωση δεν υποκαθιστά το πραγματικό ισοζύγιο νερού και τον έλεγχό του, και δη με τη συνεχιζόμενη ανάγκη άντλησης και τη σπατάλη νερού.
Αντίστοιχη είναι η εικόνα στην ηλεκτροδότηση. Οταν αντιμετωπίσαμε προβλήματα τάσης στην άλλη άκρη του νησιού, τεχνικός της ηλεκτροδότησης μού τα απέδωσε στη ζήτηση του συγκροτήματος, περιγράφοντάς την ως διπλάσια από εκείνη του υπόλοιπου νησιού. Ασχέτως με το εάν αληθεύει, το θεσμικό ερώτημα παραμένει: Ποιος εξασφαλίζει ότι η πολυτέλεια των πελατών του δεν θα πληρωθεί με χειρότερες υπηρεσίες για τους υπολοίπους;
Το ίδιο ισχύει για εργασία και στέγαση. Χωρίς επαρκή πρόβλεψη καταλυμάτων προσωπικού, η πίεση μεταφέρεται στην περιορισμένη αγορά κατοικίας. Παράλληλα, η συγκέντρωση ζήτησης εργασίας δυσκολεύει την υπόλοιπη οικονομία. Η εξεύρεση ανθρώπων για καλλιέργειες, κήπους και συντήρηση έχει γίνει εξαιρετικά δύσκολη και το κόστος συχνά απαγορευτικό. Μικρές επιχειρήσεις απορροφούν αυξήσεις που περιορίζουν τη βιωσιμότητά τους. Οι καλύτερες αμοιβές είναι ευπρόσδεκτες· η απουσία σχεδιασμού, όμως, μπορεί να συρρικνώσει άλλες παραγωγικές δυνατότητες.
Ο αγρότης με υφάλμυρο νερό, ο κάτοικος με αυξημένα έξοδα και ο μικρός επιχειρηματίας που αδυνατεί να λειτουργήσει αποτελούν μέρος του ίδιου αναπτυξιακού λογαριασμού. Η επιχειρηματική έκβαση του σχεδίου δεν αναιρεί τις επιπτώσεις που ήδη υφίσταται το νησί, για μιαν επένδυση που δεν έχει καν δρόμο και διαφημίζει ιδιωτικά σκάφη και ελικόπτερα. Αν μετράμε μόνο κλίνες και θέσεις εργασίας, καταγράφουμε το όφελος της επένδυσης παραλείποντας το κόστος που μεταφέρει στους άλλους.
Κι όμως, ζητείται αύξηση της εγκεκριμένης δυναμικότητας κατά 70%. Παρά την αρνητική γνωμοδότηση του δημοτικού συμβουλίου και το ψήφισμα στο Avaaz, η περιβαλλοντική αδειοδότηση προχωράει. Εις εκ των συνταξάντων του ψηφίσματος αναφέρει ότι υπάλληλος της ΔΥΠΑ τού είπε τηλεφωνικά αυτήν την εβδομάδα «μας πιέζει πολύ η ΕΥΠΑΤΕ», η υπηρεσία προώθησης τουριστικών επενδύσεων. Οταν ρώτησε για αυτοψία και αναζήτηση στοιχείων από το νησί, η απάντηση ήταν ότι «δεν προλαβαίνουμε να κάνουμε τέτοιες ενέργειες». Η μαρτυρία απαιτεί δημόσια απάντηση. Η προστασία του περιβάλλοντος δεν μπορεί να υποτάσσεται στον ρυθμό προώθησης μιας επένδυσης.
Εδώ συμπυκνώνεται η θεσμική αποτυχία που είχα επισημάνει σε κείμενα του 2022 και του 2023: η σύγχυση μεταρρύθμισης και απορρύθμισης. Η πρόσθετη δόμηση δημιουργεί εμπορεύσιμη υπεραξία. Οταν εγκρίνεται χωρίς ουσιαστική αποτίμηση των επιπτώσεων, η κυβέρνηση αυξάνει την αξία ενός ακινήτου καταναλώνοντας το περιβαλλοντικό και παραγωγικό κεφάλαιο ενός νησιού. Το κράτος γίνεται αποτελεσματικό στην εξυπηρέτηση του επενδυτικού σχεδίου, αφήνοντας την τοπική κοινωνία να υπερασπιστεί δικαστικά το μέλλον της.
Η διατήρηση της αγροτικής παραγωγής, των μικρών επιχειρήσεων και του τοπίου είναι οικονομική πολιτική. Προστατεύει τις μελλοντικές επιλογές του νησιού και το συγκριτικό πλεονέκτημα του ίδιου του τουρισμού. Η πώληση περισσότερων τετραγωνικών δεν μπορεί να αποτελεί το μέτρο της ανάπτυξης.
Ο κ. Παπασταύρου, η κ. Κεφαλογιάννη και ο πρωθυπουργός κ. Μητσοτάκης οφείλουν μια απάντηση πριν από την υπογραφή. Πρέπει μια περιβαλλοντική υπόθεση να αποκτήσει διαστάσεις πολιτικού σκανδάλου για να ιδρώσει το αυτί της κυβέρνησης; Δεν αρκούν οι συνέπειες στη ζωή και στην οικονομία ενός νησιού; Στρατηγική για ποιον, τελικά;
*Ο κ. Μιχαήλ Γ. Ιακωβίδης είναι Sir Donald Gordon Chair of Entrepreneurship & Innovation και καθηγητής Στρατηγικής στο London Business School και σύμβουλος Στρατηγικής στην Ελληνική Εταιρεία Περιβάλλοντος και Πολιτισμού (ΕΛΛΕΤ).
