Φόρτωση Text-to-Speech…
Ο κύριος Γκρι συνεχίζει την περιήγησή του στο Ρεϊκσμουζέουμ του Αμστερνταμ. Σήμερα στέκεται μπροστά στο πορτρέτο του Ντέιβιντ Μπέιλι (1584-1657) φιλοτεχνημένο γύρω στα 1625 με 1630 από τον Τόμας ντε Κέιζερ (1596-1667).
Ολλανδοί ζωγράφοι και οι δύο, της Χρυσής Εποχής της φλαμανδικής ζωγραφικής, με τον Μπέιλι να ξεχωρίζει για τις νεκρές φύσεις του και τα πορτρέτα του. Ο Ντε Κέιζερ, πάλι, ήταν δεινός πορτρετίστας, περιζήτητος στην εποχή του.
Ο κύριος Γκρι παρατηρεί: το ξίφος στον τοίχο, μαζί με ένα μαντολίνο. Πάνω στο τραπέζι, το καπέλο του, ένα γλυπτό του Ηρακλή ως βρέφους να πνίγει το φίδι, ένα ανοιχτό βιβλίο με την εικόνα μιας νέας κοπέλας που έχει το στήθος της εκτεθειμένο και, στην άκρη δεξιά, το κρανίο.
Ο Μπέιλι, αρχοντικός στο παράστημα, κοιτάζει κάπου πίσω και πέρα από τον ζωγράφο. Σε έναν μεταγενέστερο πίνακά του, του 1651, επαναλαμβάνει περίπου το ίδιο σκηνικό σε μια αυτοπροσωπογραφία του. Το απαραίτητο κρανίο δίπλα του πάντοτε. Αυτή η εμμονή.
Νεκρές φύσεις και κρανία: μεγάλη τάση του δεκάτου εβδόμου αιώνα. Η οποία είχε όνομα: vanitas. Θεμέλιό της ο πασίγνωστος στίχος του Εκκλησιαστή: «Ματαιότης ματαιοτήτων, τα πάντα ματαιότης. Ποιο είναι το κέρδος του ανθρώπου που μοχθεί αδιάκοπα κάτω απ’ τον ήλιο;» (μτφρ.: Αλέξανδρος Ισαρης, εκδ. Ολκός, 1993, επίμετρο – σχόλια: Μ. Ζ. Κοπιδάκης).
«Τα είδα όλα όσα διαδραματίζονται κάτω απ’ τον ήλιο και διαπίστωσα πως όλα ήταν μάταια και εφήμερα. Ο,τι στράβωσε δε γίνεται να ισιώσει κι ό,τι λείπει δεν μπορεί να μετρηθεί».
Ο Μπέιλι, όπως μας τον αποδίδει ο συνάδελφος και συμπατριώτης του Ντε Κέιζερ, παραμένει αγέρωχος «κάτω απ’ τον ήλιο», με την πλούσια μαβιά φορεσιά του, το δεξί του χέρι –γυμνό, σε αντίθεση με το γαντοφορεμένο αριστερό– σε αρχοντική στάση στηριγμένο στο σώμα του.
Κι ωστόσο, το κρανίο δεν γίνεται να λείπει. Τι λείπει; Λείπει ο Μπέιλι, λείπει ο Ντε Κέιζερ. Οπως λέει ο Εκκλησιαστής, «ό,τι λείπει δεν μπορεί να μετρηθεί».
Ισχύει; Και ναι και όχι. Οσον αφορά τη σάρκα και το αίμα των ανθρώπων εκείνων, όντως τι να μετρήσεις; Λείπουν. Η θέση στην οποία κάθισε ο Μπέιλι για να κάνει το μοντέλο είναι αδειανή. Και στο σημείο όπου στάθηκε ο Ντε Κέιζερ, δεν υπάρχει παρά μόνον το κενό.
Ο πίνακας όμως μας λέει άλλα. Τι ακριβώς; Oτι στην τέχνη ο χρόνος καταλύεται; Δεν είναι όλα εφήμερα κάτω απ’ τον ήλιο;
Ο κύριος Γκρι στρέφει αλλού το βλέμμα του: στο ανοιχτό βιβλίο και στο κορίτσι με το γυμνό στήθος. Ακόμα και ο βλοσυρός Εκκλησιαστής παραδέχεται: «Αν δυο άνθρωποι πλαγιάσουν μαζί, θα ζεσταθούν. Αυτός που είναι μόνος του πώς να ζεστάνει το κορμί του;».
Στο επίμετρο των εκδόσεων Ολκός, ο Μ. Ζ. Κοπιδάκης κάνει λόγο για τον «ηδονοθηρικό πεσιμισμό» του Εκκλησιαστή. Παραθέτει Πίνδαρο: «Την ηδονή κυνηγώντας της στιγμής/ ήρεμος βαδίζω τα γηρατειά να συναντήσω και τον θάνατο».
Παραθέτει και ένα επιτάφιο επίγραμμα για τον «έκλυτο βασιλιά της Ασσυρίας, τον Σαρδανάπαλο»: «Να, στάχτη είμαι, κι όμως στη μεγάλη Νινευί ήμουνα βασιλιάς».
Η Νινευή του Μπέιλι (και του Ντε Κέιζερ) είναι η τέχνη. Η ηδονή της διάρκειας, όχι της στιγμής.
