Αντιμέτωπη με μια συστημική απειλή είναι η παγκόσμια οικονομία, καθώς η δημογραφική κρίση πυροδοτεί αλυσιδωτές πιέσεις στα συνταξιοδοτικά ταμεία ανά τον πλανήτη. Η αύξηση του προσδόκιμου ζωής σε συνδυασμό με την κατακόρυφη πτώση των γεννήσεων διαμορφώνει ένα εκρηκτικό κοκτέιλ, δοκιμάζοντας τα όρια του κοινωνικού κράτους.
Τα συνταξιοδοτικά συστήματα χωρίζονται σε δύο βασικές κατηγορίες: τα προγράμματα καθορισμένων παροχών, που εγγυώνται στους δικαιούχους προκαθορισμένο εισόδημα, και τα προγράμματα καθορισμένων εισφορών, όπου το τελικό ύψος της σύνταξης εξαρτάται από τις συσσωρευμένες αποταμιεύσεις και τις επενδυτικές αποδόσεις.
Η δημογραφική γήρανση προκαλεί ισχυρούς κλυδωνισμούς και στα δύο μοντέλα, αλλά με διαφορετικό τρόπο: τα συστήματα καθορισμένων παροχών επιβαρύνονται με διαρκώς διογκούμενες υποχρεώσεις λόγω της αύξησης του προσδόκιμου ζωής, ενώ στα συστήματα καθορισμένων εισφορών ο κίνδυνος μετακυλίεται στους ίδιους τους ασφαλισμένους, οι οποίοι απειλούνται να εξαντλήσουν τα κεφάλαιά τους όσο παρατείνεται η ζωή τους, εξέλιξη που ασκεί ακόμη μεγαλύτερη πίεση στην κερδοφορία των ταμείων.
Το πρόβλημα είναι «τεράστιο και γιγαντώνεται με την πάροδο του χρόνου», προειδοποιεί ο Σεμπαστιάν Μπετερμιέ, διευθυντής του Διεθνούς Κέντρου Διαχείρισης Συντάξεων (ICPM), σημειώνοντας πως ορισμένα ταμεία καταβάλλουν συντάξεις ακόμη και για σχεδόν μισόν αιώνα. «Οσο αυξάνεται το προσδόκιμο ζωής, τόσο περισσότερα χρόνια καλούνται να καλύψουν τα ταμεία. Αναλογιστείτε το βάρος που επωμίζεται η επόμενη γενιά… Πρόκειται για πραγματική ωρολογιακή βόμβα», δήλωσε στο CNBC.
Στς ΗΠΑ το Κύριο Ταμείο Κοινωνικής Ασφάλισης (OASI) προβλέπεται να εξαντλήσει τα αποθεμα- τικά του στο τέλος του 2032.
Το μέγεθος της πρόκλησης αποτυπώνεται στον Παγκόσμιο Δείκτη Συντάξεων (MCGPI) του Marsh CFA Institute για το 2026, που δημοσιεύθηκε την προηγούμενη Τρίτη. Από τα 55 συνταξιοδοτικά συστήματα που εξετάζει ο δείκτης, τα 43 καταγράφουν δείκτες γονιμότητας χαμηλότερους από το όριο αναπλήρωσης του πληθυσμού (2,1 παιδιά ανά γυναίκα), ενώ σε 23 χώρες, ο δείκτης υποχωρεί κάτω από το 1,5.
Την ίδια στιγμή, το προσδόκιμο ζωής μετά τα 65 στις ανεπτυγμένες οικονομίες έχει αυξηθεί κατά 50,9% από το 1950, ξεπερνώντας πλέον τα 20 επιπλέον έτη. Η χρηματοδότηση των μελλοντικών συντάξεων και της φροντίδας ηλικιωμένων καθίσταται κρίσιμη, καθώς η αναλογία εργαζομένων προς συνταξιούχους συνεχίζει να υποχωρεί. «Ελάχιστα συστήματα, με τη σημερινή μορφή τους, θεωρούνται βιώσιμα», προειδοποιεί η έκθεση του MCGPI. Οι τριγμοί είναι ήδη ορατοί στις ΗΠΑ: το Κύριο Ταμείο Κοινωνικής Ασφάλισης (OASI), που καλύπτει δεκάδες εκατομμύρια Αμερικανούς, προβλέπεται να εξαντλήσει τα αποθεματικά του στο τέλος του 2032, σύμφωνα με την τελευταία έκθεση των διαχειριστών του
Καθώς οι εκροές για την καταβολή συντάξεων ξεπερνούν τις νέες εισφορές, αρκετά ταμεία αναγκάζονται να αναζητήσουν υψηλότερες αποδόσεις, αναλαμβάνοντας αναπόφευκτα μεγαλύτερο επενδυτικό ρίσκο. Στην Αυστραλία, το 1/3 των ταμείων κατέγραψε αρνητικές ταμειακές ροές σε τριετή βάση, στρεφόμενο σε σύνθετες τοποθετήσεις όπως τα ιδιωτικά κεφάλαια (private equity). Αντιστοίχως, τα δημόσια ταμεία των ΗΠΑ διακρατούν μόλις το 20% των κεφαλαίων τους σε ομόλογα, επενδύοντας το υπόλοιπο σε μετοχές και εναλλακτικά περιουσιακά στοιχεία – γεγονός που τα καθιστά πολύ πιο ευάλωτα στις διακυμάνσεις των αγορών, σε σχέση με τα αντίστοιχα ταμεία στην Ευρώπη και τον Καναδά.
Ο Ντέιβιντ Ελία, διευθύνων σύμβουλος του αυστραλιανού συνταξιοδοτικού ταμείου Hostplus, πάντως, εμφανίζεται πιο καθησυχαστικός, τονίζοντας ότι η δημογραφική γήρανση είναι ένας μόνον από τους παράγοντες που διαμορφώνουν τα χαρτοφυλάκια. Υπογραμμίζοντας τη σημασία της ευρείας διαφοροποίησης, εκτιμά πως οι κυβερνήσεις διαθέτουν τα εργαλεία –μέσω τεχνολογίας και μεταναστευτικής πολιτικής– για να αμβλύνουν τις πιέσεις και να δημιουργήσουν νέες ευκαιρίες. «Δεν υποτιμώ την ικανότητα των κυβερνήσεων να βρίσκουν δημιουργικές λύσεις σε τέτοια ζητήματα. Ωστόσο, αργά ή γρήγορα, θα αναγκαστούν να αντιμετωπίσουν το πρόβλημα ευθέως, σε αυτόν τον κανόνα δεν υπάρχουν εξαιρέσεις», κατέληξε.
