Εορτολόγιο: Ποιοι γιορτάζουν σήμερα 11 Οκτωβρίου

Διαβάστε το συναξάρι των τιμώμενων αγίων της ημέρας και γνωρίστε τη ζωή και τη δράση τους.

Εορτολόγιο: Αγίων Πατέρων της Ζ Οικουμενικής Συνόδου εν Νικαία, Απόστολος Φίλιππος εκ των επτά διακόνων, Φιλόθεος Κόκκινος πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως, Οσιος Θεοφάνης ο Γραπτός επίσκοπος Νίκαιας, Μάρτυρες Ζηναΐδα και Φιλονίλλα οι αδελφές, Οσιος Ιωνάς ο θαυματουργός ο εν Περγάμω Λάρνακας και ποιοι τιμώνται σήμερα από την Εκκλησία

Αγίων Πατέρων της Ζ Οικουμενικής Συνόδου εν Νικαία

Η έβδομη Οικουμενική Σύνοδος του 787 αποτελεί τον θεολογικό και ιστορικό σταθμό που τερμάτισε την πρώτη περίοδο της Εικονομαχίας και διατύπωσε οριστικά την ορθόδοξη διδασκαλία για την προσκύνηση των ιερών εικόνων. Οι 367 Πατέρες που συμμετείχαν σε αυτήν διέσωσαν την αλήθεια της ενσάρκωσης του Χριστού, ξεχωρίζοντας τη λατρεία από την τιμητική προσκύνηση. Η Σύνοδος συνεκλήθη με πρωτοβουλία της αυτοκράτειρας Ειρήνης της Αθηναίας, η οποία εκτελούσε χρέη επιτρόπου του ανήλικου γιου της, Κωνσταντίνου ΣΤ΄, και του πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως Ταρασίου, ενώ είχαν προηγηθεί δεκαετίες σκληρών διωγμών κατά των εικονόφιλων από τους αυτοκράτορες Λέοντα Γ΄ Ισαυρο και Κωνσταντίνο Ε΄ Κοπρώνυμο.

Το 786 η Σύνοδος επιχείρησε να συνεδριάσει στον ναό των Αγίων Αποστόλων στην Κωνσταντινούπολη, αλλά διαλύθηκε βίαια από εικονομάχους στρατιώτες, κι έτσι, το 787, αφού η Ειρήνη απομάκρυνε τα στασιαστικά στρατεύματα, η Σύνοδος μεταφέρθηκε με ασφάλεια στη Νίκαια, στον ιστορικό Ναό της Αγίας Σοφίας. Η δογματική συνεισφορά των Πατέρων της βασίστηκε κυρίως στη θεολογική υποδομή που είχε διαμορφώσει νωρίτερα ο Ιωάννης ο Δαμασκηνός. Το κεντρικό επιχείρημα ήταν Χριστολογικό. Εφόσον ο ασώματος Θεός έγινε πραγματικός άνθρωπος μέσω της ενσάρκωσης του Ιησού Χριστού, απέκτησε περιγράψιμο σώμα. Συνεπώς, η άρνηση της εικονογράφησης του Χριστού ισοδυναμεί με άρνηση της πραγματικής Του ανθρώπινης φύσης (δοκητισμός). Επίσης, οι Πατέρες έθεσαν έναν σαφή και θεμελιώδη διαχωρισμό, ότι δηλαδή η λατρεία ανήκει αποκλειστικά και μόνο στην Τριαδική Θεότητα (λατρευτική προσκύνηση), ενώ στις εικόνες της Θεοτόκου, των Αγγέλων και των Αγίων γίνεται τιμητική προσκύνηση. Στον Ορο της Συνόδου τονίζεται η κλασική φράση του Μ. Βασιλείου: «η της εικόνος τιμὴ επὶ το πρωτότυπον διαβαίνει» (Περί του Αγίου Πνεύματος, PG 32, 149). Οταν ο πιστός ασπάζεται την εικόνα, η τιμή δεν αποδίδεται στο ξύλο και τα χρώματα, αλλά μεταβαίνει στο πρόσωπο που εικονίζεται.

Πρόεδρος της Συνόδου ήταν ο Ταράσιος, ο οποίος με τη διπλωματία, τη μετριοπάθεια και τη βαθιά του θεολογική κατάρτιση διηύθυνε τις εργασίες, οι δε οι παπικοί λεγάτοι Πέτρος και Πέτρος εκπροσώπησαν τον πάπα Ρώμης Αδριανό Α΄, επισφραγίζοντας την ενότητα Ανατολής και Δύσης απέναντι στην αίρεση. Παράλληλα, στη Σύνοδο έδωσαν δυναμικό «παρών» εκατοντάδες ιερείς και μοναχοί, οι οποίοι είχαν υποστεί φυλακίσεις και βασανιστήρια. Παρά το γεγονός ότι η Σύνοδος του 787 έδωσε τη θεολογική απάντηση, η Εικονομαχία αναζωπυρώθηκε στις αρχές του 9ου αι., με την οριστική δικαίωση να έρχεται το 843 από μια άλλη αυτοκράτειρα, την Αγ. Θεοδώρα, η οποία επικύρωσε τις αποφάσεις της Νίκαιας με την επίσημη Αναστήλωση των Ιερών Εικόνων.

Απόστολος Φίλιππος εκ των επτά διακόνων

Προέρχεται από την ομάδα των επτά Διακόνων και συνδέεται με την πρώτη χριστιανική κοινότητα των Ιεροσολύμων. Ωστόσο, πρέπει να γίνει μια διάκριση και να μην τον συγχέουμε με τον απόστολο Φίλιππο των 12 Αποστόλων του Ιησού. Οταν η πρώτη Εκκλησία στα Ιεροσόλυμα μεγάλωσε, και λόγω της διαμαρτυρίας των εξ εθνών χριστιανών για διακρίσεις στη φροντίδα των χηρών και των ορφανών τους, οι Απόστολοι πρότειναν την εκλογή επτά ανδρών που θα είναι «πλήρεις Πνεύματος Αγίου και σοφίας» ως διακόνων, για να αναλάβουν το κοινωνικό έργο που συνδεόταν με την κοινότητα. Στην εκλογική διαδικασία που ακολούθησε, ο Φίλιππος εξελέγη δεύτερος στη σειρά, μετά τον πρωτομάρτυρα Στέφανο, αλλά μετά τον διωγμό που ξέσπασε με τον λιθοβολισμό του Στεφάνου, ο Φίλιππος διέφυγε από την Ιερουσαλήμ και διακρίθηκε ως ιεροκήρυκας. Στο πλαίσιο της ιεραποστολής πήγε στη Σαμάρεια και εκεί βάπτισε πολλούς χριστιανούς, μεταξύ των οποίων και τον Σίμωνα τον Μάγο (Πράξ. 8, 5-13), και στη συνέχεια, υπακούοντας σε θεϊκή εντολή, πήρε την οδό που οδηγούσε στη Γάζα και συνάντησε έναν Αιθίοπα ευνούχο και προσήλυτο, υψηλό αξιωματούχο της βασίλισσας Κανδάκης, ο οποίος διάβαζε το βιβλίο του προφήτη Ησαΐα. Ο Φίλιππος του ερμήνευσε τις Γραφές, τον κατήχησε και τον βάπτισε, με αποτέλεσμα μέσω του ευνούχου ο Χριστιανισμός να διαδοθεί στην πατρίδα του.

Νέος σταθμός στον βίο του ήταν η Καισάρεια, όπου και φιλοξένησε τον Απ. Παύλο. Στις Πράξεις των Αποστόλων δεν αναφέρεται ως Απόστολος, αλλά ως ο «Φίλιππος ο Ευαγγελιστής». Είχε τέσσερις παρθένες θυγατέρες, οι οποίες είχαν το χάρισμα της προφητείας και τον βοηθούσαν στο ιεραποστολικό του έργο. Η παράδοση της Εκκλησίας αναφέρει ότι ο Φίλιππος αργότερα πήγε στη Μικρά Ασία, στην περιοχή των Τράλλεων, όπου κήρυξε το Ευαγγέλιο, επιτέλεσε πολλά θαύματα και εκοιμήθη ειρηνικά σε πολύ μεγάλη ηλικία.

Φιλόθεος Κόκκινος Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως

Κατά κόσμον Φωκάς, υπήρξε ένας από τους επιφανέστερους, σοφότερους και πολυγραφότερους Πατριάρχες Κωνσταντινουπόλεως του 14ου αι. (1353 – 1355 και 1364 – 1376) και ηγετική μορφή της Βυζαντινής Αναγέννησης, κορυφαίος θεολόγος και ο πιο ένθερμος υποστηρικτής του Ησυχασμού και του Αγ. Γρηγορίου του Παλαμά. Γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη γύρω στο 1295, η μητέρα του ήταν εβραϊκής καταγωγής που είχε ασπαστεί τον Χριστιανισμό και το προσωνύμιο «Κόκκινος» πιθανότατα οφειλόταν σε κάποιο εξωτερικό του χαρακτηριστικό. Καθώς η οικογένειά του ήταν φτωχή, για να μπορεί να πληρώνει τα δίδακτρα των σπουδών του, εργαζόταν ως μάγειρας στο σπίτι του σπουδαίου δασκάλου Θωμά Μάγιστρου, αλλά παρά τις δυσκολίες, απέκτησε μεγάλη θεολογική και φιλοσοφική παιδεία.

Απαρνήθηκε νωρίς τα εγκόσμια και μόνασε αρχικά στο Ορος Σινά, στη συνέχεια μετέβη στο Αγιον Ορος, αρχικά στη Μονή Βατοπαιδίου και έπειτα στη Μονή Μεγίστης Λαύρας, της οποίας εκλέχθηκε και ηγούμενος, ενώ κατά τις ησυχαστικές έριδες τάχθηκε αμέσως στο πλευρό του Παλαμά. Μάλιστα, ο Φιλόθεος ήταν εκείνος που συνέταξε τον περίφημο «Αγιορείτικο Τόμο» (1339), το μανιφέστο των Αγιορειτών μοναχών για την υπεράσπιση του Ακτίστου Φωτός. Το 1347 εξελέγη Μητροπολίτης Ηρακλείας της Θράκης και ανήλθε στον πατριαρχικό θρόνο δύο φορές, μέσα σε μια άκρως ταραγμένη πολιτικά περίοδο. Την πρώτη (1353 – 1355) υποστηρίχθηκε από τον αυτοκράτορα Ιωάννη ΣΤ΄ Καντακουζηνό, αλλά παύθηκε όταν επικράτησε στην πολιτική σκηνή ο Ιωάννης Ε΄ Παλαιολόγος, ενώ στη δεύτερη πατριαρχία του (1364 – 1376) επανήλθε μετά τον θάνατο του Πατριάρχη Καλλίστου.

Κατά τη δεύτερη πατριαρχία του, το 1368, συνεκάλεσε σύνοδο που ανακήρυξε επίσημα Αγιο τον Γρηγόριο Παλαμά, ενώ ο ίδιος ο Φιλόθεος συνέταξε τον βίο και την ασματική του ακολουθία. Αντιτάχθηκε σθεναρά στις προσπάθειες του αυτοκράτορα Ιωάννη Ε΄ Παλαιολόγου να ενώσει, αλλά υποτασσόμενη, την Ορθόδοξη με την Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία, θεωρώντας ότι οι δογματικές υποχωρήσεις θα αλλοίωναν την πίστη, και ενίσχυσε τους δεσμούς του Πατριαρχείου με τον σλαβικό κόσμο, ιδιαίτερα με τη Ρωσία και τη Σερβία, εδραιώνοντας την πνευματική επιρροή της Κωνσταντινούπολης πέρα από τα συρρικνωμένα τότε γεωγραφικά σύνορα της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Αφησε μεγάλη παρακαταθήκη από δογματικά έργα κατά των αντιησυχαστών, ομιλίες, ύμνους, καθώς και εξαιρετικές βιογραφίες ή εγκώμια αγίων, όπως του Αγ. Δημητρίου και του οσίου Σάββα του Βατοπαιδινού. Το 1376, μετά από νέες πολιτικές ανατροπές και την άνοδο του Ανδρονίκου Δ΄ Παλαιολόγου, ο Φιλόθεος καθαιρέθηκε εκ νέου, αποσύρθηκε σε απομόνωση λόγω γηρατειών και προβλημάτων υγείας και εκοιμήθη ειρηνικά το 1379 στην Κωνσταντινούπολη.

Οσιος Θεοφάνης ο Γραπτός επίσκοπος Νίκαιας

Διαπρεπής βυζαντινός μοναχός, κορυφαίος υμνογράφος και ένας από τους πιο ένθερμους ομολογητές της Ορθοδοξίας κατά τη δεύτερη περίοδο της Εικονομαχίας. Γεννήθηκε στην Παλαιστίνη το 778. Ο πατέρας του, όσιος Ιωνάς ο Σαββαΐτης, του προσέφερε σπουδαία μόρφωση, διδάσκοντάς του τόσο τη θεολογία όσο και την αρχαία ελληνική γραμματεία, ενώ, μαζί με τον αδελφό του Θεόδωρο τον Γραπτό εκάρησαν μοναχοί στη φημισμένη Μονή του Αγίου Σάββα στην Ιουδαία. Εκεί χειροτονήθηκαν και ιερείς.

Λόγω της θεολογικής τους κατάρτισης, ο Πατριάρχης Ιεροσολύμων Θωμάς έστειλε τα δύο αδέλφια στην Κωνσταντινούπολη για να υπερασπιστούν τη λατρεία των ιερών εικόνων απέναντι στον εικονομάχο αυτοκράτορα Λέοντα Ε΄ τον Αρμένιο, γι’ αυτό και για περισσότερα από 20 χρόνια οι δύο αδελφοί υπέστησαν άγριους ξυλοδαρμούς, φυλακίσεις και διαδοχικές εξορίες από τους αυτοκράτορες Μιχαήλ Β΄ και Θεόφιλο. Το προσωνύμιο «Γραπτός» οφείλεται στην απάνθρωπη τιμωρία που διέταξε ο αυτοκράτορας Θεόφιλος το 836, όταν χάραξαν με πυρωμένες βελόνες τους παρακάτω 12 προσβλητικούς ιαμβικούς στίχους στα μέτωπα και τα μάγουλα των δύο αδελφών: «Πάντων ποθούντων προστρέχειν προς την πόλιν, όπου πάναγνοι του Θεού πόδες έστησαν εις σύστασιν της οικουμένης, ώφθησαν δε ούτοι τω σεβασμίω τόπω, σκεύη πονηρά δεισιδαίμονος πλάνης. Εκείσε πολλά λοιπόν εξ απιστίας πράξαντες δεινά, αισχρά δυσσεβοφρόνως, εκείθεν ηλάθησαν ως αποστάται, προς την πόλιν δε του κράτους πεφευγότες, ουκ εξαφήκαν τας αθέσμους μωρίας. Οθεν γραφέντες ως κακούργοι την θέαν, Κατακρίνονται και διώκονται πάλιν». Και σε μετάφραση: «Ενώ όλοι επιθυμούν να προστρέχουν στην πόλη, όπου στάθηκαν τα πανάγια πόδια του Θεού για τη σωτηρία και τη στερέωση της οικουμένης, αυτοί εμφανίστηκαν στον σεβάσμιο εκείνο τόπο ως πονηρά όργανα μιας δεισιδαίμονης πλάνης. Αφού λοιπόν έκαναν εκεί πολλά δεινά εξαιτίας της απιστίας τους, πράξεις αισχρές και γεμάτες ασέβεια, εκδιώχθηκαν από εκεί ως αποστάτες. Καταφεύγοντας όμως στην πρωτεύουσα, δεν εγκατέλειψαν τις παράνομες ανοησίες τους. Γι’ αυτό, αφού χαράχτηκε το πρόσωπό τους ως κακούργων, καταδικάζονται και εξορίζονται ξανά».

Το 838, ο αδελφός του Θεόδωρος πέθανε στην εξορία στην Απάμεια της Βιθυνίας, ενώ, με την οριστική αναστήλωση των εικόνων από την αυτοκράτειρα Θεοδώρα το 842, ο Θεοφάνης επέστρεψε θριαμβευτικά και ο Πατριάρχης Μεθόδιος τον χειροτόνησε Μητροπολίτη Νικαίας, θέση από την οποία ποίμανε με αγάπη και δικαιοσύνη το ποίμνιό του μέχρι την οσιακή του κοίμηση το 845.

Ο Θεοφάνης θεωρείται ένας από τους μεγαλύτερους υμνογράφους της Εκκλησίας, καθώς συνέθεσε περίπου 151 Κανόνες, ενώ μαζί με τον Ιωσήφ τον Υμνογράφο αποτελεί τον βασικότερο συγγραφέα του λειτουργικού βιβλίου της Παρακλητικής. Σχεδόν σε όλους τους Κανόνες του χρησιμοποιούσε την τεχνική της ακροστιχίδας, καθώς τα πρώτα γράμματα των τροπαρίων σχημάτιζαν φράσεις, όπως «Θεοφάνους» ή «Τον Θεοφάνη τον Γραπτόν, ώ σοί, μάκαρ, πλέκω». Λόγω της βαθιάς θεολογικής του μόρφωσης, οι ύμνοι του δεν είναι απλώς συναισθηματικοί, αλλά αποτελούν συμπυκνωμένη θεολογία. Πολλοί Κανόνες του είναι αφιερωμένοι στην Ορθοδοξία και την αναστήλωση των εικόνων, υμνώντας τους αγώνες των ομολογητών, με το ύφος του να είναι κομψό, με πλούσιο λεξιλόγιο, επηρεασμένο τόσο από την Αγία Γραφή όσο και από την κλασική ελληνική παιδεία που έλαβε στα νεανικά του χρόνια. Εκτός από την Παρακλητική, δικά του ποιήματα ψάλλονται σε μεγάλες γιορτές, όπως στον Ευαγγελισμό της Θεοτόκου, στην Κυριακή της Ορθοδοξίας και στους Κανόνες πολλών μεγάλων μαρτύρων και ιεραρχών στο Μηναίο.

Μάρτυρες Ζηναΐδα και Φιλονίλλα οι αδελφές

Η καταγωγή τους ήταν από την Ταρσό της Κιλικίας και κατά μία εκδοχή φέρονται ως συγγενείς του Απ. Παύλου, αλλά τα ονόματά τους δεν αναγνωρίζονται ως εβραϊκά και, συνεπώς, είναι μάλλον αβάσιμη η εκδοχή. Το βέβαιο είναι ότι ήταν ένθερμη η χριστιανική τους πίστη, όπως και το φιλάνθρωπο του χαρακτήρα τους. Ασκούσαν την ιατρική προσφέροντας τις υπηρεσίες τους αδιάκριτα και χωρίς να επιδιώκουν την αμοιβή, ενώ παράλληλα είναι γνωστό ότι μαζί με τις ιατρικές τους συμβουλές παρηγορούσαν με την προσευχή τους αρρώστους και δεν δίσταζαν να εκφράζουν τον λόγο του Θεού, προσελκύοντας πολλούς στον Χριστιανισμό. Κάποτε, οι δύο αδελφές αποφάσισαν να ζήσουν την ησυχία, αναζήτησαν και εγκαταστάθηκαν σε απομονωμένο σπήλαιο, όπου όμως δεν σταμάτησαν να προσφέρουν ιατρικό και θεάρεστο έργο σε όσους προσέτρεχαν να τις συναντήσουν ακόμη και εκεί. Σε αυτό το σπήλαιο παρέμειναν ως το τέλος του βίου τους και η κοίμησή τους ήταν ειρηνική.

Οσιος Ιωνάς ο θαυματουργός ο εν Περγάμω Λάρνακας

Προέρχεται από εκείνη την ομάδα των εθελοντών πολεμιστών που, σύμφωνα με την επικρατούσα εκδοχή, προσέτρεξαν στο κάλεσμα του πάπα της Ρώμης Ευγένιου Γ΄ και του Αγ. Βερνάρδου του Κλαιρβώ για τη συγκρότηση της Β’ Σταυροφορίας (1147 – 1149) και την απελευθέρωση των Αγίων Τόπων από τους Σαρακηνούς. Οι προερχόμενοι από τον ελλαδικό χώρο εθελοντές ήταν 300 και εργάζονταν στην τότε Γερμανία, γι’ αυτό και η ομάδα τους αποκλήθηκε «Ομάδα των Αλαμανών». Μετά τη διάλυση του στρατεύματος και της αποτυχίας Σταυροφορίας, η ομάδα συγκλονίστηκε από τους Αγίους Τόπους και αποφάσισαν όλοι να μην επιστρέψουν στην Ευρώπη, αλλά να μεταβούν στη γειτονική Κύπρο και να γίνουν ασκητές.

Πράγματι, μεταξύ αυτών και ο Ιωνάς, όπως και ο φίλος του όσιος Κενδέας, εγκαταστάθηκαν σε σχετικά κοντινά σπήλαια, ώστε να ανταλλάσσουν επισκέψεις για πνευματική ανασυγκρότηση, όπως συνηθιζόταν. Ο όσιος εκοιμήθη ειρηνικά, αλλά σε όλο του τον βίο πάλεψε με σθένος τους δαίμονες, κατήχησε και βάπτισε όσους έρχονταν να τον συναντήσουν, τήρησε την αδιάλειπτη προσευχή, τη νηστεία και τις αγρυπνίες. Με θαυματουργικό τρόπο κτύπησε τον βράχο του σπηλαίου του και ανέβλυσε γάργαρο νερό, όταν ο δαίμονας του στέρησε την καθημερινή ανάγκη του για νερό για να τον δοκιμάσει.

Δίπλα από το σπήλαιο της άσκησής του στο χωριό Πέργαμος είχε ανεγερθεί ναός προς τιμήν του, αλλά το 1912 καταστράφηκε ολοκληρωτικά από τους μουσουλμάνους κατοίκους του χωριού, με αποτέλεσμα σήμερα να σώζονται μόνο ερείπια. Τελευταία, η κοινότητα της Ξυλοτύμβου έχει ανεγείρει νέο εκκλησάκι επ’ ονόματι του οσίου και πανηγυρίζει με μεγάλες τιμές τη μνήμη του.

Τιμάται επίσης η μνήμη: Νεκταρίου, Αρσακίου και Σισσινίου, πατριαρχών Κωνσταντινουπόλεως.