Φόρτωση Text-to-Speech…
Ο Τίλμαν Λάμε δεν είναι σίγουρος ότι θα ήθελε να γνωρίσει τον Τόμας Μαν. Φοβάται ότι θα του φαινόταν βαρετός. Εγραψε όμως μια συναρπαστική βιογραφία του Γερμανού συγγραφέα που έγινε μπεστ σέλερ κι ήταν φέτος υποψήφια για το γερμανικό βραβείο δοκιμίου. Δίνει μεγάλη έμφαση στη σεξουαλικότητα του Τόμας Μαν και στον τρόπο που αυτή επηρεάζει τα κείμενά του. Στα τέλη Νοεμβρίου κυκλοφορεί η ελληνική έκδοση από τις εκδόσεις Μεταίχμιο με τίτλο «Μια ζωή», σε μετάφραση Εμης Βαϊκούση. Η «Μαν-ομανία» πάντως είχε ήδη ξεκινήσει με την απελευθέρωση των συγγραφικών του δικαιωμάτων στην αρχή της χρονιάς και την «Πατρίδα» του Πάβελ Παβλικόφσκι, που προβάλλεται από την Πέμπτη στους ελληνικούς κινηματογράφους.
Η ακρίβεια του φιλμ
H συζήτησή μας ξεκινάει από την ταινία που ο ίδιος δεν έχει προλάβει ακόμη να δει. Οι παρατηρήσεις του αφορούν την ακρίβεια των γεγονότων: «Η Ερικα Μαν δεν ήταν παρούσα στο ταξίδι του Τόμας Μαν. Αρνήθηκε να επιστρέψει στη Γερμανία. Είχε μαλώσει έντονα με τον πατέρα της, ήθελε να τον εμποδίσει να κάνει το ταξίδι. Εκείνος δεν την άκουσε. Ταξίδεψε, συνοδευόμενος από τη σύζυγό του Κάτια. Η αυτοκτονία του Κλάους Μαν συνέβη πριν από το ταξίδι. Στην ταινία, γίνεται μέρος του ταξιδιού. Στην πραγματικότητα, ούτε καν ο θάνατος του ίδιου του γιου του δεν μπόρεσε να αποτρέψει τον Τόμας Μαν από το να ταξιδέψει. Εχασε ακόμη και την κηδεία του γιου του. Στην ταινία, ωστόσο, διάβασα ότι η θλίψη για τον Κλάους ενώνει την Ερικα και τον Τόμας Μαν στη διάρκεια του ταξιδιού. Και ένα ακόμη σημείο: ο Τόμας Μαν επισκέφθηκε τόσο τη Δυτική όσο και την Ανατολική Γερμανία κι επικρίθηκε έντονα. Κατηγορήθηκε ότι φλέρταρε με ένα ολοκληρωτικό καθεστώς, όχι πλέον των ναζί, αλλά υπό σοβιετική κυριαρχία. Τον παρότρυναν ακόμη να αναφερθεί στο στρατόπεδο συγκέντρωσης Μπούχενβαλντ, όπου τώρα κρατούνταν οι αντίπαλοι του νέου συστήματος. Ο Τόμας Μαν τα απέρριψε όλα αυτά. Δεν είδε, και δεν ήθελε να δει, την πολιτική σκηνοθεσία γύρω από την επίσκεψή του».
Λογοκριμένα ημερολόγια
Η νέα βιογραφία του Λάμε καταλήγει σ’ ένα μαύρο δισέλιδο με τα αποσπάσματα που λογοκρίθηκαν από τα ημερολόγια του Μαν. «Ημουν στης Κάτιας χωρίς να βρω ικανοποίηση», είναι μια φράση που επαναλαμβάνεται σε διάφορες εκδοχές, ενώ παράλληλα υπάρχουν πολλές ομοερωτικές αναφορές. Η οικογένεια, οι επιμελητές, οι ερευνητές φρόντισαν να απαλείψουν τα σημεία τα οποία θα μπορούσαν να επηρεάσουν το δέος των αναγνωστών για έναν από τους μεγαλύτερους συγγραφείς της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Αυτή τη λαθροχειρία φιλοδοξεί να διορθώσει το βιβλίο του Λάμε. «Ηθελα να αναστατώσει τους αναγνώστες. Και το έκανε. Υπήρξαν κι οργισμένες αντιδράσεις. Είναι πραγματικά μια ιστορία που δεν λέει μόνο τη ζωή του Τόμας Μαν. Λέει επίσης πολλά για το πώς αντιμετώπισαν οι άνθρωποι, ερευνητές κι αναγνώστες, το θέμα της ομοφυλοφιλίας του», εξηγεί στην «Κ» και συνεχίζει: «Το μαύρο δισέλιδο δεν προορίζεται τόσο για να το διαβάσει ο κόσμος. Είναι περισσότερο μια εικόνα, μια απεικόνιση της λογοκρισίας».
Γιατί είχαμε ανάγκη άλλη μια βιογραφία του Τόμας Μαν; «Μου έκανε εντύπωση, πρώτον, πόσες ιστορίες μας λέει πάντα αυτή η οικογένεια για τον εαυτό της. Δεν περίμεναν καν την έρευνα. Την έκαναν μόνοι τους, είπαν την ιστορία τους. Αρχισα να παρατηρώ πόσα από αυτά συνεχίζουν να διαδίδονται και καταλήγουν στα βιβλία που έχουν γραφτεί για τους Μαν. Κάποια στιγμή σκέφτηκα το ερώτημα, το οποίο είναι φυσικά σημαντικό και για αυτό το βιβλίο: Τι συμβαίνει τελικά με τον Τόμας Μαν και τη σεξουαλική του ταυτότητα; Με τον γάμο του;». Αυτά τα ερωτήματα επιχειρεί να απαντήσει, αποκαλύπτοντας μάλιστα νέες πηγές. Οι πιο σημαντικές είναι οι επιστολές του Μαν προς τον φίλο του, Οτο Γκράουτοφ.
«Είναι ο πιο στενός και παλιότερος φίλος του Τόμας Μαν. Κάθονται ο ένας δίπλα στον άλλο από την πέμπτη τάξη. Μισούν το σχολείο και θέλουν να γίνουν συγγραφείς. Είναι τόσο δεμένοι ώστε επαναλαμβάνουν μαζί την ίδια τάξη. Κάποια στιγμή καταλαβαίνουν ότι είναι γκέι. Δεν το λέει κανείς ανοιχτά εκείνη την εποχή, πριν από το 1900. Είναι πολύ διακριτικοί και μυστικοπαθείς. Και γι’ αυτό σε αυτές τις επιστολές προσεγγίζεται πολύ προσεκτικά το θέμα. Ο Τόμας Μαν καταστρέφει όλα τα γράμματα. Φοβάται πολύ τον Οτο. Του λέει να τα πετάξει όλα. Εκείνος όμως δεν το κάνει. Εχουμε τα γράμματά του και πολλά από αυτά είχαν ήδη τυπωθεί. Ελειπαν όμως οι κεντρικές επιστολές. Ο Οτο υποβάλλεται σε θεραπεία μεταστροφής, για να αποβάλει την έλξη για τους άνδρες. Δηλαδή να μην αγαπάει πια άνδρες».
Και ο Μαν; «Θέλει να μάθει ακριβώς πώς γίνεται. Κι αυτά τα γράμματα καταχωνιάζονται. Δεκαετίες αργότερα βρέθηκαν ανάμεσα στα έγγραφα ενός επιμελητή, τα πήραν οι ερευνητές και παρ’ όλα αυτά δεν τα δημοσίευσαν. Πρέπει να ρίξουμε μια νέα ματιά. Να μην κοιτάξουμε μόνο αυτές τις λίγες νέες επιστολές, αλλά ολόκληρη την αλληλογραφία με τον Οτο, καθώς και τα ημερολόγια. Εχουν διαγραφεί σημαντικά αποσπάσματα. Εξαιτίας αυτών των παραλείψεων αποκτούμε την εικόνα που είχαμε μέχρι τώρα. Οτι δηλαδή ήταν ένας υπέροχος σύζυγος, αγαπούσε τη γυναίκα του, αγαπούσε τα παιδιά του, αλλά είχε, όπως λένε οι ερευνητές, κάποιες ομοερωτικές τάσεις. Κι αυτές στη συνέχεια τις έβαλε στα βιβλία του, “Θάνατος στη Βενετία”, “Το μαγικό βουνό” και μετά χάθηκαν εκεί. Υποτίθεται ότι τις “μετουσίωσε” –μια φροϋδική λέξη– και άρα εξαφανίστηκαν. Το αφήγημα αυτό ωστόσο δεν ευσταθεί».
«Παλιά» νέα
Του υπενθυμίζω τις αντιδράσεις πολλών μελετητών του Μαν ότι η σεξουαλικότητά του δεν είναι καινούργιο στοιχείο. Θεωρεί πως πολλοί εξ αυτών είναι μέρος του προβλήματος. «Θα έπρεπε μάλλον να ρωτήσει κανείς: “Αγαπητοί συνάδελφοι, γιατί δεν εκδώσατε αυτές τις επιστολές; Γιατί δεν εκδώσατε το ημερολόγιο;”. Ακούστε ειρωνεία: ο πρώτος τόμος του ημερολογίου έχει πλέον κυκλοφορήσει στα ιταλικά. Στην πλήρη έκδοσή του, μαζί με τις διαγραμμένες παραγράφους. Στα γερμανικά, ακόμα όχι. Γιατί; Γιατί δεν είχε διευθετηθεί αυτό το ζήτημα πριν από 20 χρόνια;».
Εν τω μεταξύ, στη Γερμανία η έρευνα γύρω από τον Τόμας Μαν είναι τόσο εκτεταμένη, ώστε οι μελετητές θα μπορούσαν να ασχοληθούν ακόμη και με το πότε πήγε στο σούπερ μάρκετ, λέει γελώντας ο Λάμε. «Σε ένα γράμμα ο Τόμας Μαν λέει στον φίλο του Οτο ότι είχε διαβάσει από πολύ νωρίς το βιβλίο του Ρίχαρντ φον Κραφτ-Εμπινγκ “Psychopathia sexualis” και τον συγκλόνισε. Αυτή είναι μια πληροφορία που είναι πραγματικά σημαντική. Γιατί κανείς μέχρι τώρα δεν ήξερε ότι το είχε διαβάσει;».
Αυτοσκηνοθεσία
Ενα άλλο ζήτημα στο οποίο επανέρχεται ο συγγραφέας της νέας βιογραφίας είναι η τάση του ίδιου του Μαν και της οικογένειάς του για αυτοσκηνοθεσία. «Είναι λίγο σαν παιχνίδι. Μας λέει π.χ. ότι ήταν Κυριακή, 12.00 η ώρα, όταν γεννήθηκε. Ναι, αλλά δεν γεννήθηκε Κυριακή, ο Γκαίτε γεννήθηκε Κυριακή. Μετά είπε ότι έπαιζε συγκεκριμένα παιχνίδια ως παιδί. Διαπιστώνουμε πως τα ίδια παιχνίδια έπαιζε ο Βάγκνερ. Διαμορφώνει την παιδική του ηλικία με τέτοιο τρόπο, ώστε όλα να οδηγούν στους μεγάλους προγόνους, τον Γκαίτε, τον Βάγκνερ, τον Νίτσε. Οταν έλαβε το βραβείο Νομπέλ, έγραψε ένα αυτοβιογραφικό κείμενο, στο οποίο αφηγείται πώς παραλίγο να παντρευτεί πριν από τη σύζυγό του. Παντού λέγεται αυτή η ιστορία, αλλά δεν ισχύει. Είχε γνωρίσει αυτή τη γυναίκα στη Φλωρεντία. Εκεί βρισκόταν και ο αδελφός του, ο Χάινριχ. Δεν γνώριζε τίποτα για τον επικείμενο αρραβώνα. Δεν υπήρχε τέτοιος αρραβώνας. Ηταν συγγραφέας. Γιατί να μην επινοεί ιστορίες;». Μετά έρχονται τα παιδιά, κυρίως η κόρη του Ερικα, που ήταν σημαντική βοηθός του, κι ο Κλάους ο γιος του γράφει την πρώτη βιογραφία του. «Σε αυτήν επίσης ισχύουν ελάχιστα πράγματα. Είναι περισσότερο λογοτεχνία παρά γεγονότα», αναφέρει ο Λάμε.
Κάθε βιογραφία είναι μια σκηνοθεσία: τι αφήνει κανείς απέξω και τι περιλαμβάνει, είναι μια απόφαση. Πιστεύει τελικά ότι ο ίδιος ο Τόμας Μαν θα ήταν ικανοποιημένος με τη βιογραφία του; «Είμαι αρκετά σίγουρος ότι ακριβώς αυτό ήθελε. Είχε σκεφτεί ακριβώς τι θα κάνει με τα ημερολόγιά του. Θα μπορούσε να τα είχε καταστρέψει, δεν το έκανε. Ορισε μάλιστα ακριβώς πότε θα έπρεπε να τυπωθούν. Εγραψε πρώτα 25 και μετά τα ξαναϋπολόγισε. Διέγραψε το 5 και το αντικατέστησε με ένα 0. Θα ήθελα να ‘ξερα τι ακριβώς σκέφτηκε… Μάλλον πόσων χρόνων θα είναι τα παιδιά. Ηξερε φυσικά ότι τότε θα μαθαίναμε τα μυστικά της ζωής του. Ενιωθε ότι ο κόσμος τον έβλεπε σαν ένα μνημείο, έναν συγγραφέα που κάθε πρωί κάθεται τρεις ώρες στο γραφείο του με κοστούμι και γραβάτα και γράφει τέλεια λογοτεχνία, σαν να του ήταν όλα τόσο εύκολα. Ηθελε να μάθουν όλοι πόσο δύσκολη ήταν η ζωή του και πόσο λυπηρό είναι επίσης ότι δεν του επιτράπηκε να ζήσει αυτό που αγαπούσε. Να καταλάβουν τελικά μέσα από ποια δυστυχία παρήγαγε αυτή τη λογοτεχνία».
Ο Τόμας Μαν θα ένιωθε ικανοποιημένος από τη βιογραφία, θεωρεί ο Λάμε. «Δεν κατέστρεψε τα ημερολόγιά του. Ηθελε να μάθουν όλοι πόσο δύσκολη ήταν η ζωή του. Να καταλάβουν μέσα από ποια δυστυχία παρήγαγε αυτή τη λογοτεχνία».
Το «Τόνιο Κρέγκερ»
Ολοκληρώνουμε τη συνέντευξη με το «Τόνιο Κρέγκερ», που κυκλοφόρησε σε μια νέα ελληνική μετάφραση από τις εκδόσεις Δώμα και στο οποίο σκιαγραφείται ο ίδιος ο συγγραφέας. Πέρα από τις ομοερωτικές σκηνές περιγράφεται η αντίθεση μεταξύ τέχνης και ζωής, με την επισήμανση του Μαν πως οι καλοί καλλιτέχνες έχουν κάτι το εξωανθρώπινο ή απάνθρωπο, κάθονται σε απόσταση και γράφουν. «Το ερώτημα με το οποίο ασχολήθηκε σε όλη του τη ζωή είναι: “Τι είναι τελικά ο καλλιτέχνης και πόσο τού επιτρέπεται να συμμετέχει στη ζωή;”. Το έθεσε στον εαυτό του. Η προσέγγισή του ήταν η απόσταση. Δεν μπορούμε να φανταστούμε τον Τόμας Μαν σε πάρτι. Πίστευε, όμως, ότι έτσι θα μπορούσε να περιγράψει και να μετατρέψει καλύτερα τη ζωή σε λογοτεχνία. Μα δεν είναι μια θλιβερή ζωή αυτή;».
