Η ζωή και το έργο του, καθώς και η ιδιαίτερη μνεία στην αρχαία Ελλάδα

Ο Φρίντριχ Βίλχελμ Νίτσε (1844-1900) ήταν, όπως είναι γνωστό σπουδαίος Γερμανός φιλόσοφος, ποιητής, συνθέτης και φιλόλογος. Θεωρείται ένας από τους πρωτοπόρους του υπαρξισμού. Τα έργα του μέχρι σήμερα έχουν προκαλέσει πολλές συζητήσεις και ερμηνείες. Οι απόψεις του οδήγησαν σε αμέτρητες διαμάχες.

Ο «Θάνατος του Θεού», όπως μεταφορικά έγινε γνωστή η άποψη του Νίτσε για την παρακμή της θρησκείας, λόγω της προόδου των επιστημών και ο Υπεράνθρωπος (Übermench) είναι βασικά στοιχεία των θεωριών του.

Σε ηλικία 25 μόλις ετών έγινε καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Βασιλείας στην Ελβετία, κάτι που δεν είχε καταφέρει κανείς ως τότε. Το 1879 όμως, λόγω των προβλημάτων υγείας που αντιμετώπιζε στο μεγαλύτερο μέρος της ζωής του αναγκάστηκε να παραιτηθεί. Είχε προηγηθεί η προσωρινή διακοπή της διδασκαλίας του, το 1875, λόγω προβλημάτων στην όραση και ευαίσθητου νευρικού συστήματος.
Μετά την παραίτησή του άρχισε να ταξιδεύει κυρίως στην Ελβετία και την Ιταλία, από μια ακατανίκητη ανησυχία, αλλά και από την ανάγκη του να αναρρώσει. Το 1889, ενώ βρισκόταν στο Τορίνο έπαθε νευρικό κλονισμό, από τον οποίο δεν συνήλθε ως το τέλος της ζωής του. Συγκεκριμένα σωριάστηκε σε έναν δρόμο έχοντας χάσει τις διανοητικές λειτουργίες του. Κατάφερε να στείλει, αλλόκοτα, αλλά με πλήρη σημασία, μηνύματα στον Φραντς Όβερμπεκ, που πήγε στο Τορίνο και τον μετέφερε στη Βασιλεία. Δεν γνωρίζουμε περισσότερες πληροφορίες για το είδος των μηνυμάτων και τον τρόπο αποστολής τους. Έζησε ως τον θάνατό του βυθισμένος σε μια κατάσταση ημισυνειδησίας. Τότε η διάγνωση ήταν ότι έπασχε από συφιλιδική “παραλυτική ψυχική διαταραχή”. Τα επόμενα χρόνια όμως, η μελέτη των ιατρικών φακέλων του Νίτσε έδειξε ότι πιθανότατα έπασχε από όγκο στον εγκέφαλο.

Τη φροντίδα του ανέλαβε αρχικά η μητέρα του, ως τον θάνατό της, το 1897 και στη συνέχεια, η αδελφή του Ελίζαμπεθ Φούρστερ-Νίτσε ως τις 25 Αυγούστου 1900, οπότε ο Νίτσε έφυγε από τη ζωή. Το πλούσιο συγγραφικό έργο του Νίτσε ολοκληρώθηκε το 1889 με το αριστουργηματικό “Το λυκόφως των ειδώλων”. Την επιμέλεια και έκδοση των χειρογράφων του Νίτσε ανέλαβε η αδελφή του.

Ο Νίτσε και η αρχαία Ελλάδα

Ο Νίτσε στην πρώτη και ιδιαίτερα δημιουργική περίοδο της ζωής του (1870-1873), ασχολήθηκε αρκετά με την αρχαία Ελλάδα. Το πρώτο έργο του, που για πολλούς είναι και το σημαντικότερό του και έχει τίτλο “Η γέννηση της τραγωδίας μέσα από το πνεύμα της μουσικής” (“Die Geburt der Tragödie aus dem Geiste der Music”) επανεκδόθηκε το 1886 με τον τίτλο “Η γέννηση της τραγωδίας ή Ελληνισμός και απαισιοδοξία” (“Die Geburt der Tragödie, Oder: Griechentum und Pessimismus”).

Ο Νίτσε θεωρεί την τραγωδία ως το ύψιστο δημιούργημα της ελληνικής τέχνης και γράφει ότι προέκυψε από τη σύζευξη του πνεύματος του Απόλλωνα και του ενστίκτου του Διόνυσου. Θεωρεί ότι η τραγωδία φτάνει στο τέλος της με τον Ευριπίδη και ότι για την εξέλιξη αυτή… ευθύνεται ο Σωκράτης με τον αποστειρωμένο, αλλά καθόλα αξιοπρεπή ορθολογισμό.

Μεγάλο ενδιαφέρον έχουν όσα γράφει για την Ελλάδα στη “Γέννηση της τραγωδίας” ο Νίτσε στο 15ο κεφάλαιο που τιτλοφορείται: “Η προτεραιότητα των Ελλήνων. Ο θεωρητικός άνθρωπος, άνθρωπος οπτιμιστής. Ο πρακτικός πεσιμισμός. Στα όρια της επιστήμης. Η τραγική γνώση”.

Απόσπασμα από το βιβλίο του Friedrich Nietzsche, Η γέννηση της τραγωδίας, 1872, κεφ. 15. (Eκδόσεις: Πανοπτικόν – 2010, Βιβλιοπωλείον της Εστίας – 2009, Βάνιας – 2008, Κάκτος – 2006, Νησίδες – 2001, Γκοβόστης -1983). – Φ. Νίτσε: Οι Έλληνες είναι οι ηνίοχοι κάθε επερχόμενου πολιτισμού:

“Αποδεδειγμένα σε κάθε περίοδο της εξέλιξής του ο δυτικοευρωπαϊκός πολιτισμός προσπάθησε να απελευθερώσει τον εαυτό του από τους Έλληνες. Η προσπάθεια αυτή είναι διαποτισμένη με βαθύτατη δυσαρέσκεια, διότι οτιδήποτε κι αν (οι δυτικοευρωπαίοι) δημιουργούσαν, φαινομενικά πρωτότυπο και άξιο θαυμασμού, έχανε χρώμα και ζωή στη σύγκρισή του με το ελληνικό μοντέλο, συρρικνωνότανε, κατέληγε να μοιάζει με φθηνό αντίγραφο, με καρικατούρα.

Έτσι ξανά και ξανά μια οργή ποτισμένη με μίσος ξεσπάει εναντίον των Ελλήνων, εναντίον αυτού του μικρού και αλαζονικού έθνους που είχε το νεύρο να ονομάσει βαρβαρικά (για κάθε εποχή) ό,τι δεν είχε δημιουργηθεί στο έδαφός του. Μα ποιοι, επιτέλους, είναι αυτοί των οποίων η ιστορική αίγλη υπήρξε τόσο εφήμερη, οι θεσμοί τους τόσο περιορισμένοι, τα ήθη τους αμφίβολα έως απαράδεκτα, και οι οποίοι απαιτούν μια εξαίρετη θέση ανάμεσα στα έθνη, μια θέση πάνω από το πλήθος.

Κανένας από τους επανεμφανιζόμενους εχθρούς τους δεν είχε την τύχη να ανακαλύψει το κώνειο, με το οποίο θα μπορούσαμε μια για πάντα να απαλλαγούμε απ’ αυτούς. Όλα τα δηλητήρια του φθόνου, της ύβρεως, του μίσους έχουν αποδειχθεί ανεπαρκή να διαταράξουν την υπέροχη ομορφιά τους. Έτσι, οι άνθρωποι συνεχίζουν να νιώθουν ντροπή και φόβο απέναντι στους Έλληνες.

Βέβαια, πού και πού, κάποιος εμφανίζεται που αναγνωρίζει ακέραιη την αλήθεια, την αλήθεια που διδάσκει ότι οι Έλληνες είναι οι ηνίοχοι κάθε επερχόμενου πολιτισμού και σχεδόν πάντα τόσο τα άρματα άσο και τα άλογα των επερχόμενων πολιτισμών είναι πολύ χαμηλής ποιότητας σε σχέση με τους ηνίοχους (Έλληνες), οι οποίοι τελικά αθλούνται οδηγώντας το άρμα στην άβυσσο, την οποία αυτοί ξεπερνούν με αχίλλειο πήδημα.”

Τι ήταν το «αχίλλειο άλμα» ή «αχίλλειο πήδημα»; Κατά τη διάρκεια της πομπής των Μεγάλων Παναθηναίων (αρχαία ελληνική γιορτή αφιερωμένη στη θεά Αθηνά, η οποία λάμβανε χώρα στην Αθήνα, κάθε τέσσερα χρόνια), δινόταν μια ιδιαίτερα ριψοκίνδυνη παράσταση, όπου πάνοπλοι άνδρες πάνω σε τέθριππα άρματα, κατέβαιναν από το άρμα ενώ αυτό εξακολουθούσε να τρέχει με ιλιγγιώδη ταχύτητα. Ονομαζόταν και αποβατικός αγώνας και οι συμμετέχοντες αποβάτες. Με αυτόν τον τρόπο πηδάει από το άρμα του κι ο Αχιλλέας στην Ιλιάδα, ενώ αυτό σέρνει πίσω του τον σκοτωμένο Έκτωρα.

Ο Νίτσε για την Καινή Διαθήκη και τη γλώσσα της

Ο Νίτσε όμως έκανε και μια, μάλλον ειρωνική αναφορά, για τη γλώσσα στην οποία γράφτηκαν τα βιβλία της Καινής Διαθήκης:

Ο Νίτσε γράφει: «Είναι περίεργο πράγμα ότι ο Θεός έμαθε Ελληνικά όταν ήθελε να γίνει συγγραφέας – και ότι δεν τα έμαθε καλύτερα». Τι θέλει να πει; Τα βιβλία της Καινής Διαθήκης είναι γραμμένα σε Κοινή Ελληνική, που σημαίνει ότι είναι κοινή ή λαϊκή διάλεκτος. H Κοινή Ελληνική της ΚΔ την έκανε προσβάσιμη στους πολλούς και, για αυτόν τον λόγο, ήταν κάτι που μπορούσε να μεταφέρει το περιεχόμενό της στις μάζες.

Ο Νίτσε θεωρεί ότι τα ομηρικά Ελληνικά ή τα κλασικά Ελληνικά είναι η καλύτερη μορφή της ελληνικής γλώσσας. Ίσως όμως ενδόμυχα αναγνώριζε κι ο ίδιος ότι χάρη στη γλώσσα που χρησιμοποιήθηκε στην Καινή Διαθήκη, αυτή διαδόθηκε στον απλό λαό.

Ήταν ο Νίτσε πρόδρομος του ναζισμού;

Ο Νίτσε αδικήθηκε για πολλά χρόνια καθώς θεωρήθηκε ως ιδεολογικός καθοδηγητής του Χίτλερ με τα έργα του και οπαδός του ναζισμού. Επρόκειτο για πλάνη. Γι’ αυτό ευθύνεται σε μεγάλο βαθμό η αδελφή του Ελίζαμπεθ.

Το 1885, η κατά δύο χρόνια μικρότερη από τον αδελφό της Ελίζαμπεθ(γεννήθηκε το 1846) παντρεύτηκε έναν φανατικό αντισημίτη και εθνικιστή, τον Μπέρνχαρντ Φέρστερ. Το ζευγάρι μετακόμισε στην Παραγουάη όπου ίδρυσε μια αποικία για άτομα της “Άριας φυλής”, που θα ήταν “καθαρά Γερμανοί”. Η αποικία βρισκόταν 300 χλμ. βόρεια της Ασουνσιόν, πρωτεύουσας της Παραγουάης και ονομάστηκε «Νέα Γερμανία». Αρχικά εγκαταστάθηκαν σ’ αυτή 5 φτωχές οικογένειες από τη Σαξονία και αργότερα άλλες 9 (συνολικά 14). Ο Φέρστερ ήθελε να επιβάλει τη χορτοφαγία, απέτυχε όμως και κατέληξε να γίνει έμπορος κρεάτων! Τα οικονομικά της αποικίας, η οποία υπάρχει ως σήμερα με το όνομα «Νέα Γερμανία» ήταν τραγικά.

Το 1889 ο Φέρστερ αυτοκτόνησε με κοκτέιλ μορφίνης και στρυχνίνης. Η Ελίζαμπεθ συνέχισε να διοικεί την αποικία ως το 1893, οπότε επέστρεψε στη Γερμανία για να φροντίσει τον αδελφό της. Τα έργα του άρχισαν να γίνονται γνωστά σε όλη την Ευρώπη. Μετά τον θάνατο του αδελφού της εξέδωσε μια σειρά από σημειώσεις του Νίτσε που ο ίδιος είχε διαγράψει, όπως το “Θέληση για μάθηση” (“Der Wille zur Macht”), το 1901. Κατηγορήθηκε ότι προσπάθησε να παρουσιάσει τον αδελφό της ως βαθιά επηρεασμένο από τον νεκρό σύζυγό της. Μετά το 1930 μάλιστα κατηγορήθηκε ότι παραποίησε έργα του αδελφού της για να τα παρουσιάσει πιο κοντά στη ναζιστική ιδεολογία.

Όταν ο Χίτλερ ανέβηκε στην εξουσία το 1933, το “Αρχείο Νίτσε” έλαβε μια γενναία οικονομική υποστήριξη και δημοσιότητα από την κυβέρνηση. Όταν πέθανε η αδελφή του Νίτσε, το 1935, στην κηδεία της παρευρέθηκαν ο Χίτλερ και υψηλόβαθμοι Γερμανοί αξιωματούχοι. Η Ελίζαμπεθ δεν υπήρξε ποτέ μέλος του ναζιστικού κόμματος. Από το 1918 ήταν μέλος του Γερμανικού Εθνικού Λαϊκού Κόμματος.

Ο θαυμασμός της για τον Χίτλερ και η επιλεκτική επεξεργασία ανέκδοτων έργων του αδελφού της, που μάλιστα είχε σαν αποτέλεσμα να προταθεί 4 φορές για το Νόμπελ Λογοτεχνίας, οδήγησαν πολλούς εκδότες και μεταφραστές μετά το 1950, να την κατηγορήσουν ως εθνικίστρια, αντισημίτρια, που προσάρμοσε το έργο του αδελφού της στη ναζιστική ιδεολογία. Σήμερα όμως έχει επικρατήσει η άποψη ότι η Ελίζαμπεθ με τις παρεμβάσεις της ήθελε να προστατεύσει το έργο του αδελφού της από την κριτική και να δείξει πόσο κοντά του ήταν η ίδια.

Επίλογος

Ο Νίτσε έγραψε κάποτε ότι μερικοί άνθρωποι “γεννιούνται μετά τον θάνατό τους”, εννοώντας ότι το έργο τους επηρεάζει βαθύτατα τις επόμενες γενιές, όταν φύγουν από τη ζωή. Πραγματικά, η ιστορία της φιλοσοφίας, της θεολογίας και της ψυχολογίας τον 20ο αιώνα θα ήταν διαφορετική χωρίς αυτόν. Αναφέρουμε μερικά ονόματα μόνο, αυτών που επηρέασε: Μαξ Σέλερ, Καρλ Γιάσπερς, Μάρτιν Χάιντεγκερ, Αλμπέρ Καμί, Ζακ Ντεριντά, Μισέλ Φουκό, Πάουλ Τίλιχ, οι κορυφαίοι ψυχολόγοι Φρόιντ, Άντλερ και Γιουνγκ, οι συγγραφείς Μαλρό, Ζιντ, Τόμας Μαν, Τζ. Μπ. Σο, Ρ. Μ. Ρίλκε κ.ά.