Φόρτωση Text-to-Speech…
Μια κοπέλα με μεγάλα επαγγελματικά ακουστικά στα αυτιά κρατάει στην αγκαλιά της ένα μουσικό όργανο που έχουμε συνηθίσει να βλέπουμε στις όψεις αρχαιοελληνικών αγγείων. Τα δάχτυλά της χαϊδεύουν τις χορδές με ταχύτητα και χάρη. Από την κονσόλα του ήχου, σε πρώτο πλάνο, ένας άνδρας με νεανικό πρόσωπο και μακριά ξανθά μαλλιά αναφωνεί μακρόσυρτα «ωραία» και κατόπιν: «Το έσκισες». Η κοπέλα χαμογελάει πλατιά.
Οταν μιλάω στο τηλέφωνο με τη Ρόζα Φραγκοράπτη, είναι σαν να βλέπω ξανά αυτό το χαμόγελο, από το σύντομο κλιπ που κυκλοφορεί εδώ και μερικές μέρες στο YouΤube. Η Ελληνίδα μουσικός και μουσικολόγος είναι αυτό τον καιρό ιδιαίτερα χαρούμενη, μια και η επερχόμενη «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν φέρει (και) τη δική της υπογραφή· τη δική της και εκείνη της αρχαιοελληνικής λύρας της…
«Τον περασμένο χειμώνα έλαβα ένα email όπου με ρωτούσαν αν ήμουν διαθέσιμη για μια κινηματογραφική ηχογράφηση στο Λονδίνο, δίχως να αποκαλύπτουν τον τίτλο της ταινίας ή άλλα στοιχεία της παραγωγής. Μόνο όταν έφτασα εκεί έμαθα ότι πρόκειται για την “Οδύσσεια” του Νόλαν και φυσικά σοκαρίστηκα», μου λέει η Φραγκοράπτη. «Κανονικά, πριν αναλάβω ένα καινούργιο πρότζεκτ ζητάω να μου στείλουν τις παρτιτούρες, διότι η φύση του οργάνου είναι τέτοια, που πρέπει να ξέρω τη σύνθεση για να δω αν παίζεται – οι δυνατότητες δεν είναι ίδιες με αυτές ενός πιάνου ή ενός βιολιού. Φυσικά δεν μου έστειλαν τίποτα», συμπληρώνει η ίδια.
Τελικά, τα έμαθε όλα απευθείας από τον βραβευμένο με τρία Οσκαρ, Λούντβιχ Γιόρανσον, σταθερό συνεργάτη τα τελευταία χρόνια του Κρίστοφερ Νόλαν και υπεύθυνο για το μουσικό σκορ της «Οδύσσειας». «Ο Γιόρανσον είναι ένας φοβερά ταλαντούχος καλλιτέχνης και πολύ ενθουσιώδης για όλο αυτό. Την πρώτη μέρα ήθελε απλώς να μάθει τα πάντα για το όργανο. Καθίσαμε μαζί, εκείνος με την κιθάρα κι εγώ με τη λύρα· ήθελε να παίξουμε, με την έννοια του παιδικού παιχνιδιού. Αυτό που ακολούθησε τις επόμενες μέρες ήταν η καλύτερη μουσική εμπειρία της ζωής μου. Ενα εκπληκτικό open space στούντιο, με τρομερές δυνατότητες και η συνεργασία με τον Γιόρανσον, ο οποίος, εκτός των άλλων, έχει σπουδαίο ταλέντο και στη μουσική διήγηση. Οι απαιτήσεις πάντως ήταν πολύ μεγάλες, έγιναν πολλές επαναλήψεις, ζητούσαν το ίδιο πράγμα με διαφορετικούς τρόπους και τεχνικές. Στο τέλος νομίζω ότι τα κράτησαν όλα για να έχουν υλικό».
Η λύρα, ωστόσο, δεν είναι το μόνο αρχαιοελληνικό όργανο που ακούγεται στην «Οδύσσεια». O Βρετανός Κάλουμ Αρμστρονγκ, δεξιοτέχνης του διπλού αυλού, βρέθηκε επίσης στο στούντιο, παίζοντας πλάι στη Ρόζα Φραγκοράπτη. «Με τον Κάλουμ συνεργαζόμαστε τα τελευταία χρόνια, έχοντας και την εμπειρία από μια ακόμη μεγάλη παραγωγή (σ.σ. για το διάσημο βιντεοπαιχνίδι Diablo IV), όπου δουλέψαμε μαζί», αναφέρει εκείνη και συνεχίζει: «Συμβαίνει συχνά, όσοι παίζουν όργανα όπως η λύρα και ο αυλός να ακολουθούν σόλο πορείες – εμείς ήμασταν οι πρώτοι που αποφασίσαμε να τα βάλουμε να συμπράξουν, κάτι πολύ ενδιαφέρον, διότι γινόταν κατά κόρον στην αρχαιότητα».
«Ελαβα ένα email, όπου με ρωτούσαν αν ήμουν διαθέσιμη για μια κινηματογραφική ηχογράφηση στο Λονδίνο, δίχως να αποκαλύπτουν τον τίτλο της ταινίας».
Το δεύτερο… σοκ ήρθε μόλις την περασμένη εβδομάδα στην επίσημη πρεμιέρα της ταινίας στο Λονδίνο, όταν εκείνη και ο συνοδοιπόρος της διαπίστωσαν ότι τελικά ολόκληρο το σάουντρακ της ταινίας είναι βασισμένο στις μελωδίες της λύρας και του αυλού, δίχως άλλη ορχήστρα, συν μόνο τα απαραίτητα κρουστά και τα ανθρώπινα φωνητικά.
«Μας είχαν πει κάπως αόριστα ότι χρειάζονται τη λύρα και τον αυλό, οπότε φανταστήκαμε ότι τα θέλουν μόνο για κάποια συγκεκριμένα σημεία της ταινίας. Οσο γράφαμε, βέβαια, και βλέπαμε κάποιες σκηνές –το μιξάρισμα γινόταν μερικές φορές μπροστά μας– συνειδητοποιούσαμε ότι δεν ακούγαμε άλλους ήχους, οπότε αρχίσαμε να υποψιαζόμαστε ότι θα ήταν κάτι περισσότερο από αυτό, όμως η σιγουριά ήρθε μόνο στην πρεμιέρα».
Στο επίσημο βίντεο που κυκλοφορεί, βλέπουμε τον ίδιο τον Κρίστοφερ Νόλαν να εξηγεί ότι δεν ήθελε η «Οδύσσεια» να ακούγεται όπως προηγούμενες ταινίες που τοποθετούνται στον αρχαίο κόσμο. «Δεν έχω λόγια για να περιγράψω αυτό που άκουσα και είδα, η συγκίνηση ήταν τεράστια», ομολογεί η Ρόζα Φραγκοράπτη. «Δεν είχα φανταστεί ότι το συγκεκριμένο όργανο θα φτάσει μέχρι εκεί. Επίσης, δεν το πείραξαν καθόλου, με την έννοια της ηχητικής παραμόρφωσης (distortion). Συνήθως όταν γράφεις για σύγχρονες παραγωγές, γίνονται κάποιες μικρές αλλαγές της “φωνής” του οργάνου μέσα από την κονσόλα. Στην προκειμένη περίπτωση το άκουσα όπως όταν το γράφω απευθείας για να το στείλω σε κάποιον φίλο μου».
Οι ιδιαιτερότητες
Ποιες είναι όμως οι ιδιαιτερότητες της αρχαιοελληνικής λύρας και πώς κατέληξε να κερδίσει την καρδιά της; «Αρχικά πρόκειται για ένα όργανο που ακόμη το γνωρίζουμε, είμαστε μάλιστα στην αρχή νομίζω. Ηδη στο στούντιο της “Οδύσσειας” ανακαλύψαμε πράγματα, ειδικά όσον αφορά τα “χρώματα” που μπορεί να βγάλει η λύρα. Επειδή μιλάμε για όργανο επτά ανοιχτών χορδών, είναι γενικώς δύσκολο να βγουν τα στοιχεία έκφρασης που απαιτεί η παρτιτούρα, όπως γίνεται π.χ. στο πιάνο. Επειτα πρέπει να γίνει σωστά η αναβίωση, σύμφωνα με τα ορθά ιστορικά στοιχεία. Πρέπει δηλαδή να βρεθεί ένας κατασκευαστής μουσικών οργάνων με μεράκι, όπως ο Νικόλαος Μπρας, που θεωρώ ότι είναι ο κορυφαίος παγκοσμίως όσον αφορά τη λύρα, και αυτός να συνεργαστεί με έναν μουσικολόγο, καθώς και με τον μουσικό που θα παίξει το όργανο. Το ίδιο ισχύει και για τον αυλό. Προσωπικά, την αρχαία ελληνική μουσική την ανακάλυψα στη διάρκεια των σπουδών μου στην Ιταλία, όπου έμαθα όσα μπορούσα περισσότερα στο θεωρητικό πεδίο. Κατόπιν πίσω στη Θεσσαλονίκη μπήκα και στο πρακτικό κομμάτι, που είναι φυσικά και το καλύτερο».
Αυλός και λύρα ήταν τα όργανα που συνόδευαν την απαγγελία των ομηρικών επών και την εποχή που αυτά δημιουργήθηκαν. Από την άλλη, το να τα υιοθετήσει κανείς σε ένα σύγχρονο κινηματογραφικό μπλοκμπάστερ, αποτελεί ασφαλώς ρίσκο. «Οταν το ανέφερα αυτό στον Γιόρανσον, μου απάντησε: “Γενικά, αν δεν πάρεις ρίσκο δεν μπορείς να κάνεις τη διαφορά”. Εγώ πάντως τη βρήκα απίθανη την ταινία, θα την ξαναδώ σίγουρα», καταλήγει η Ρόζα Φραγκοράπτη.
