ΑΝΔΡΕΑΣ ΚΩΣΤΑΓΕΩΡΓΟΣ
Ο θάνατος κλέβει, ο θάνατος νίβει
εκδ. Παρουσία, 2026 σελ. 220
Ο Βάιος, σαραντάχρονος συνθέτης κλασικής μουσικής και μορφή της αθηναϊκής αβάν-γκαρντ, μαθαίνει ξαφνικά ότι πάσχει από καρκίνο και ότι του απομένουν περίπου έξι μήνες ζωής. Αντιμέτωπος με την επικείμενη απώλεια, προσπαθεί να κατανοήσει όσα μέχρι τότε θεωρούσε δεδομένα: τη δύναμη της τέχνης, τη λογική ως μέσο διαχείρισης της πραγματικότητας, τον έρωτα και την οικογένεια. Περιπλανιέται στη λεωφόρο Παπάγου, στου Ζωγράφου –«σε μια βραχεία διάρκεια που διαρκώς παρατείνεται»– παλεύοντας με τον φόβο, την οργή και την αδυναμία του να ανακοινώσει στη σύντροφό του την τραγική εξέλιξη.
Ο πρωτοεμφανιζόμενος Ανδρέας Κωσταγεώργος (Αθήνα, 2003) γράφει ένα μεγαλόπνοο –«αποπειρώμαι να εισηγηθώ αυτό που μέσα στο κεφάλι μου ακούγεται αλλόκοτα αλλά αναγκαία ως “νεομοντερνισμός”»–, φλύαρο, αλλά και αναπάντεχα ενδιαφέρον μυθιστόρημα.
Το ότι μιλάει ένας σαραντάχρονος όπως τον φαντάζεται ένας εικοσάχρονος είναι πασιφανές. Δύσκολα, επομένως, πείθει το παραλήρημα του νοσούντος, καθώς απουσιάζει το μυθοπλαστικό υπόστρωμα που θα επέτρεπε να αναδυθεί πηγαία. Η ιδιότητα του καταξιωμένου μουσουργού παραμένει πρόφαση για να αποκτήσει ο συγγραφέας φωνή. Ας είναι.
Η αφήγηση επιχειρεί να αναπαραστήσει μια συνείδηση που, μπροστά στην επερχόμενη εξαφάνισή της, δυσκολεύεται να βάλει τελεία. Οι περίοδοι μακραίνουν, οι παρενθέσεις πολλαπλασιάζονται και διογκώνονται, οι παύλες διακόπτουν και επανεκκινούν τη σκέψη, λέξεις γεννούν άλλες λέξεις. Μια σκέψη δεν ολοκληρώνεται προτού γεννήσει την επόμενη, μια παρατήρηση δεν καταλήγει προτού παρασύρει τον αφηγηματικό λόγο σε μία ακόμη παρέκβαση. Στις τελευταίες σελίδες, η γλώσσα μοιάζει να αυτονομείται: οι ηχητικές και σημασιολογικές συγγένειες των λέξεων γίνονται αφορμές για νέους συνειρμούς, ενώ η μουσική, η μνήμη, η οικογένεια, ο έρωτας και ο θάνατος περιπλέκονται με ολοένα πιο τολμηρά άλματα.
«Η σκέψη δεν έκλεινε, ούτε γύριζε, μόνον πήγαινε». Ωστόσο, η αδιάκοπη συσσώρευση δεν συνεπάγεται και νοηματικό βάθος. Οι ακροβατικές συνδέσεις, οι επεξηγήσεις και οι επαναλήψεις εξαντλούν, σε σημεία, την αναγνωστική υπομονή, καθώς το κείμενο αδυνατεί να επικεντρωθεί κάπου. Η επιθυμία να ειπωθούν «όλα» υποσκάπτει όσα πραγματικά αξίζει να ειπωθούν.
Το αφήγημα, όμως, μέσα στη θραυσματικότητά του, ρέει συνεκτικά και, τρόπον τινά, εθιστικά. Η γλώσσα ταλαντεύεται ανάμεσα στην αυθόρμητη εκφορά και στην υπέρμετρη, επιδεικτική διανοητικότητα. Το παραλήρημα μπορεί να μην αντέχει πολλαπλές αναγνώσεις, αλλά οι διακλαδώσεις των συνειρμών εκπέμπουν τον ρομαντικό μαγνητισμό του νεοπροσηλύτου, που, έχοντας αρχίσει να αφομοιώνει βασικά αναγνωστικά ερεθίσματα, οδηγείται σε δόκιμες μεταφυσικές απορίες, γόνιμους παραλογισμούς, αναρχικές πολιτειακές λύσεις, αλλά και αμφιβόλου αισθητικής ιμερικούς αναστοχασμούς.
Η επανάληψη σκέψεων, μανιέρα των Μπέρνχαρντ και Σελίν, στυλοβατών των στυλιστικών και περιεχομενικών καταβολών του συγγραφέα, αρδεύει το μυθιστόρημα. Δεν πρόκειται, όμως, για απλή επανάληψη λέξεων ή φράσεων. Η σκέψη επιστρέφει, αναδιπλώνεται, αυτοαναιρείται και ξαναρχίζει, σαν να μην μπορεί να αποδεχθεί κάποια οριστική διατύπωση, γιατί, εδώ, το οριστικό δεν είναι παρά απείκασμα της στασιμότητας του θανάτου. Ο Κωσταγεώργος στέκεται, λοιπόν, στο σημείο όπου η συγγραφική συνείδησή του αναγνωρίζει στο χαϊντεγκεριανό «Είναι-προς-Θάνατον» του ήρωα κάτι από τη δική της αγωνία. Η απώλεια της ελαφρότητας και της φυσικότητας δεν είναι μόνο συνέπεια της επικείμενης εξαφάνισης, αλλά και αρχή μιας επίπονης συγγραφικής αυτοσυνειδησίας: «Ο θάνατος κλέβει, ο θάνατος νίβει» – εξαγνίζει.
Ενάντια στην επιτήδευση
«Η δική μου λογοτεχνία θέλω να κατέχει λόγο, αλλιώς άχρηστο και να τη βαφτίσω τέτοια», γράφει στο «Αντί προλόγου». Ολα πλέον οφείλουν να είναι διαπάλη εναντίον της επιτήδευσης. Καθώς υποχωρεί η προφορικότητα ο συγγραφέας γεννιέται ως «ηλίθιος για τους άλλους, διάνοια για τον εαυτό του». Η συγγραφή είναι μια πορεία πίστης στον εαυτό: σε αυτή την «αυτοφυή δημιουργία», στο «βλοσυρά προφητικό στοιχείο». Δεν πειράζει που είναι τα λόγια μεγάλα· τα επιτρέπει το νεοφυές του δημιουργού. Υπάρχει, άλλωστε, εδώ συγγραφική σαλότητα, εδεμική αυθεντικότητα. Ο Κωσταγεώργος έχει αρχίσει να διαμορφώνει μια επίφαση κατανόησης του κόσμου, εκείνη την πρώτη, σχεδόν εκμαυλιστική βεβαιότητα του ανθρώπου που ανακαλύπτει την πλαστικότητα των εννοιών: ότι μπορούν να συνδεθούν και να παράγουν νόημα – ενίοτε κατά το δοκούν. Δεν έχει, όμως, ακόμη μάθει να δυσπιστεί απέναντι σε όσα τον παρακινούν να γράψει – συμπεριλαμβανομένων των προτροπών φίλων.
Ο συγγραφέας επινοεί έναν ήρωα που πρέπει να συμφιλιωθεί με το πεπερασμένο, ενώ ο ίδιος βρίσκεται στην αρχή μιας διαδρομής που απαιτεί να εγκαταλείψει την πεποίθηση πως όλα μπορούν να ειπωθούν, ότι κάθε σκέψη έχει τη σημασία της, ότι κάθε συνειρμός δικαιούται να γίνει λογοτεχνία.
Το βιβλίο θα κέρδιζε τα μάλα εάν κάποιος είχε επιμεληθεί τουλάχιστον στίξη και τονισμό.
Λέει κάπου ο Ρέι Μπράντμπερι: «Πρέπει να μάθει κανείς πώς να δέχεται την απόρριψη και πώς να απορρίπτει την αποδοχή».
