Φόρτωση Text-to-Speech…
«Αν έπρεπε να περιγράψω το έργο σε ιδεολογικό επίπεδο, θα έλεγα ότι είναι ένα τρελό μείγμα ανάμεσα στην αμερικανική τηλεοπτική σειρά “Νοικοκυρές σε απόγνωση” και στη “Μήδεια” του Ευριπίδη», μας λέει ο σκηνοθέτης Γκαλίν Στόεφ. Στον αντίποδα, ο συγγραφέας και σκηνοθέτης Μίλο Ράου επιμένει ότι «όταν δεις πόσος χρόνος χρειάζεται για να στραγγαλιστεί ή να μαχαιρωθεί ένα παιδί, για να σκοτωθεί ένας άνθρωπος, τότε καταλαβαίνεις την πραγματικότητα της ακραίας βίας».
Οι θέσεις των δύο καλλιτεχνών βοηθούν να καταλάβουμε από ποιους δρόμους η τραγική Μήδεια εμφανίζεται και πάλι στη θεατρική σκηνή της Αθήνας το προσεχές διάστημα. Στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Αθηνών, ο Στόεφ με το «I-ONE» κοιτάζει τον μύθο μέσα από το φίλτρο της επιστημονικής φαντασίας. Ο Ράου με το «Medea’s Children» τον φέρνει αντιμέτωπο με την ωμότητα μιας πραγματικής παιδοκτονίας. Και οι δύο, όμως, αναμετρώνται με την ίδια ερώτηση: Στον 21ο αιώνα, ποια είναι αυτή η γυναίκα που σκοτώνει τα παιδιά της;
Στην κόψη της ελευθερίας
Ο σκηνοθέτης Γκαλίν Στόεφ και ο θεατρικός συγγραφέας Ιβάν Βιριπάγιεφ, «πατέρας» του «I-ONE», έχουν μια κοινή καλλιτεχνική διαδρομή που ξεκινάει από τα νεανικά τους χρόνια. «Ξέρω πολύ καλά ότι η γραφή του Ιβάν απαιτεί χρόνο. Πρέπει να ζήσεις μαζί της για να αρχίσει να ξεδιπλώνεται και να αποκαλύπτει τα πολλαπλά επίπεδά της», λέει στην «Κ» ο σκηνοθέτης. Το νέο έργο, που κάνει παγκόσμια πρεμιέρα στο Μικρό Θέατρο της Αρχαίας Επιδαύρου στις 7 Αυγούστου (7-8/8), αναφέρεται σε μια γυναίκα που έχει διαπράξει διπλό φόνο. Στο μέλλον όπου τοποθετείται η ιστορία, η ηρωίδα καλείται να επιλέξει ανάμεσα στη φυλακή και στην εμφύτευση ενός τσιπ τεχνητής νοημοσύνης που υπόσχεται να «βελτιώσει» τον εγκέφαλό της. Επιλέγει το τσιπ, το οποίο όμως δεν λειτουργεί όπως πρέπει.
Ο μονόλογος παίζεται από τρεις γυναίκες ηθοποιούς διαφορετικών εθνικοτήτων, καθώς ο Στόεφ τον αντιμετωπίζει πρωτίστως ως μουσική σύνθεση. «Με εντυπωσίασε ο ρυθμός με τον οποίο χτίζεται η αφήγηση. Ετσι σκέφτηκα ότι έπρεπε να το αντιμετωπίσω σαν παρτιτούρα», μας εξηγεί. Η παράσταση «μιλάει» τρεις γλώσσες –αγγλικά, ελληνικά, πολωνικά–, ανάμεσα στις οποίες «κυλά» ο μύθος της τραγικής «Μήδειας».
Ο Στόεφ ανακαλεί την πρώτη φορά που διάβασε την τραγωδία και τη στιγμή που η ηρωίδα μεταμορφώνεται σε μια κυρίαρχη μορφή που με το άρμα της πετά μακριά. Η εικόνα αυτής της γυναίκας, που εξαφανίζεται αφήνοντας πίσω της καταστροφή, τον ακολουθεί μέχρι σήμερα. «Ποτέ δεν ξέρεις αν η Μήδεια έχει οδηγηθεί ολοκληρωτικά στην τρέλα ή αν έχει κατακτήσει την απόλυτη ελευθερία. Αυτή η αμφισημία είναι εξαιρετικά ενδιαφέρουσα, ιδιαίτερα σήμερα», μας εξηγεί ο σκηνοθέτης.
Για τον Στόεφ, η Μήδεια είναι ένας χαρακτήρας που συνομιλεί με την επιταγή του παρόντος για αποδόμηση των πατριαρχικών κοινωνικών δομών. Στο «I-ONE» η συγκεκριμένη συζήτηση παίρνει μια σχεδόν ειρωνική μορφή: η «ιδανική Αμερικανίδα νοικοκυρά» των δεκαετιών ’50-’60, μια γυναίκα καθορισμένη από τις συνθήκες της ζωής της, φτάνει στη στιγμή που «κάτι μέσα της σπάει»· παραφρονεί και σκοτώνει με ακραία βία την ερωμένη του συζύγου της και τον θετό γιο της. Και μετά, ένα τσιπ «καλοσύνης» εμφυτεύεται στον εγκέφαλό της. «Παρακολουθούμε αυτή τη γυναίκα να μεταμορφώνεται μπροστά μας σε πραγματικό χρόνο. Αλλοτε μοιάζει να χάνει τον εαυτό της, άλλοτε να τον παραδίδει σε μια ανώτερη αρχή με ένα είδος θρησκευτικής μανίας. Η τελική κρίση ανήκει στον θεατή», καταλήγει ο σκηνοθέτης.
Η ωμή βία τού τώρα
Ο Μίλο Ράου, πρωτοπόρος του θεάτρου ντοκιμαντέρ στην Ευρώπη, προσεγγίζει τη Μήδεια από την αντίθετη πλευρά: όχι μέσα από τη μυθοπλασία, αλλά μέσω μιας πραγματικής παιδοκτονίας. Στο «Medea’s Children», που παρουσιάζεται στην Πειραιώς 260 στις 4-5 Ιουλίου, ο φόνος πέντε παιδιών από τη μητέρα τους στο Βέλγιο και η αποτυχημένη απόπειρα αυτοκτονίας της συνυφαίνονται με την ιστορία της ευριπίδειας Μήδειας.
Ο Ράου δημιουργεί μια «διπλή έλικα» πλέκοντας τον μύθο με την πραγματικότητα σε μια ενιαία δραματουργική δομή. Τα παιδιά εκφράζουν επί σκηνής τις δικές τους σκέψεις, παίζουν σκηνές της «Μήδειας» και αναπαριστούν τη σύγχρονη υπόθεση δολοφονίας. Η παράσταση συνοδεύεται από προειδοποίηση: «Σκληρές σκηνές και αναφορές σε αυτοκτονία, παιδοκτονία και σεξουαλική κακοποίηση». Η επιλογή των παιδιών, η συνεργασία με ψυχολόγους, η σταδιακή εξοικείωση με το υλικό, όλα έγιναν με προσοχή. «Το ενδιαφέρον είναι ότι για τα παιδιά τα πραγματικά προβλήματα δεν είναι αυτά που παρουσιάζονται στη σκηνή. Είναι έφηβοι, λατρεύουν να παίζουν τις σκηνές τρόμου», μας λέει ο δημιουργός. Ωστόσο, πολλοί θεατές λιποθυμούν ή κάνουν εμετό παρακολουθώντας την παράσταση. «Ελπίζω οι Ελληνες να είναι ανθεκτικοί», σχολιάζει ο ίδιος.
Προς τι όμως αυτή η επιμονή στην επί σκηνής αναπαράσταση της βίας; «Το θέατρο είναι σωματική τέχνη και εγώ θέλω να αγγίξω το κοινό άμεσα, συναισθηματικά και σωματικά», εξηγεί ο Ράου, παρότι γνωρίζει ότι στην αρχαία ελληνική τραγωδία τα παιδιά της Μήδειας δεν έχουν φωνή, ακόμη και στον θάνατό τους. Το «Medea’s Children» υπογραμμίζει ότι η ωμότερη βία εις βάρος παιδιών δεν ασκείται στον δρόμο ή σε έναν πόλεμο, αλλά στο σαλόνι του σπιτιού τους. «Η οικογένεια είναι το πιο επικίνδυνο μέρος», προειδοποιεί.
Ενας ανελέητος καθρέφτης
Η Μήδεια δεν γερνά. Δεν εξαντλείται. Δεν ησυχάζει. Κάθε εποχή τη διαβάζει ξανά, γιατί κάθε εποχή προβάλλει πάνω της κάτι διαφορετικό. Ο Γκαλίν Στόεφ πιστεύει ότι η συγκεκριμένη τραγική ηρωίδα έχει γίνει ένας από τους πιο δημοφιλείς ρόλους του σύγχρονου θεάτρου επειδή στην παγκόσμια δραματουργία υπάρχουν ιστορικά πολύ λιγότεροι μεγάλοι γυναικείοι ρόλοι απ’ ό,τι ανδρικοί. «Σήμερα, που μιλάμε έντονα για τη θέση της γυναίκας, χρειαζόμαστε χαρακτήρες που ανοίγουν νέους τρόπους σκέψης. Οταν διαβάζεις τη συγκεκριμένη τραγωδία, ακούγεται απίστευτα σύγχρονη. Σχεδόν μεταμοντέρνα. Και στο κέντρο της βρίσκεται μια εξαιρετικά ισχυρή γυναικεία μορφή», υπογραμμίζει.
«Με όλο τον σεβασμό, πιστεύω ότι σε πολλές σκηνοθεσίες η Μήδεια προσεγγίζεται με έναν αρκετά επιφανειακό φεμινιστικό τρόπο», λέει από την πλευρά του ο Μίλο Ράου. Για εκείνον, η βία πρέπει να ιδωθεί μέσα στο κοινωνικό της πλαίσιο – «όχι μόνο ως φύλο, αλλά ως δομή». Αναγνωρίζει, ωστόσο, και την ισχύ της φεμινιστικής διάστασης: «“Θα προτιμούσα να σταθώ τρεις φορές στην πρώτη γραμμή της μάχης παρά να γεννήσω ένα παιδί”, λέει η Μήδεια. Είναι εντυπωσιακό ότι δυόμισι χιλιάδες χρόνια αργότερα η φράση εξακολουθεί να λειτουργεί σαν γροθιά», λέει ο δημιουργός.
Πάντως, παρά τις δημιουργικές διαφωνίες τους, Στόεφ και Ράου «συναντούν» τη Μήδεια στην αδιανόητη βία της. Μέσα από τη φρικτή πράξη της η Μήδεια επιστρέφει διαρκώς σαν καθρέφτης στημένος απέναντί μας, που ανακαλύπτει τρόμους και τραύματα της ανθρώπινης ψυχής.
Αλλαγή αισθητικής
«Η “Μήδεια” είναι ένα από τα ισχυρότερα έργα του Ευριπίδη και συνολικά της αρχαίας ελληνικής τραγωδίας», λέει στην «Κ» ο καθηγητής Αρχαίας Ελληνικής Φιλολογίας στη Φιλοσοφική Σχολή του ΕΚΠΑ Βασίλης Βερτουδάκης. «Ο ποιητής προσδίδει στη γυναικεία φωνή μια πρωτοφανή ισχύ, καθώς η Μήδεια, πέρα από τον πρόλογο, παραμένει διαρκώς παρούσα στη σκηνή έως το τέλος».
Παράλληλα, όπως εξηγεί ο κ. Βερτουδάκης, η τραγωδία θέτει καίρια κοινωνικά ερωτήματα: ποια είναι τα όρια της δικαιοσύνης και ποια της αυτοδικίας, πώς συγκρούεται ο λόγος με το πάθος και σε τι συνίσταται η σκοτεινή ελευθερία των ανθρώπινων επιλογών. «Η Μήδεια είναι η επιτομή του Αλλου και του Ετερου: γυναίκα, ξένη, βάρβαρη για τους Αθηναίους, δύο φορές εξόριστη και ταυτόχρονα ένα πολιτικά ισχυρό υποκείμενο που συγκρούεται με τον βασιλικό οίκο της Κορίνθου», συνοψίζει ο ίδιος, ενώ τονίζει ότι δεν υπάρχει συζυγικό ζευγάρι που να έχει διαπληκτιστεί χωρίς να συμμετέχει, έστω και εν μέρει, σε αυτόν τον συγκλονιστικό διάλογο Ιάσονα – Μήδειας, έναν αρχετυπικό «αγώνα λόγου».
Ολα αυτά, μαζί με το αυξημένο διεθνές ενδιαφέρον των φεμινιστικών σπουδών εδώ και δεκαετίες για την αρχαία ελληνική γραμματεία, εξηγούν γιατί το σύγχρονο θέατρο εξακολουθεί να επιστρέφει με τόσο έντονο ενδιαφέρον στη συγκεκριμένη τραγική ηρωίδα. Υπάρχει όμως ένα σημαντικό σημείο διαφοροποίησης στον τρόπο που η Μήδεια παιζόταν τότε και σήμερα: η αναπαράσταση της βίας: «Οι αρχαίοι Αθηναίοι είχαν μια αντίληψη της θεατρικής πράξης που δεν επέτρεπε να εμφανίζονται μπροστά στα μάτια των θεατών βίαιες πράξεις, όπως η μητροκτονία της Κλυταιμνήστρας από τον Ορέστη ή η αυτοτύφλωση του Οιδίποδα. Ετσι και στη “Μήδεια”, η παιδοκτονία συντελείται μέσα στο σπίτι. Για να κοινοποιηθούν τέτοιες πράξεις, οι τραγικοί ποιητές είχαν επινοήσει την “αγγελική ρήση”: ένας αγγελιαφόρος εμφανίζεται στη σκηνή και περιγράφει τα φρικτά γεγονότα που συνέβησαν στα ενδότερα. Αυτή η αισθητική και οπτική άλλαξε αργότερα με τους Ρωμαίους, που παρουσιάζουν τη βία επί σκηνής, φθάνοντας έως τον Σαίξπηρ, ο οποίος συχνά γεμίζει τη σκηνή με πτώματα».
