Φόρτωση Text-to-Speech…
«Ξέρεις τι είναι ένα ποίημα, Εστερ;». «Οχι, τι;». «Ενας κόκκος σκόνης», λέει το αγόρι. Και η Εστερ λέει, από μέσα της: «Εδειχνε πολύ περήφανος που το είχε σκεφτεί αυτό». Για την Εστερ τα ποιήματα είναι πράγματα που μπορείς ν’ αποστηθίσεις και να τα έχεις μαζί σου όταν νιώθεις μοναξιά ή παλεύεις την αϋπνία και την αρρώστια. Αυτό δεν είναι σκόνη. «Οι άνθρωποι είναι σκόνη».
Η Εστερ είναι δημιούργημα της Σύλβια Πλαθ και αφηγήτρια στο μυθιστόρημα «Γυάλινος κώδων» («The Bell Jar», 1963). Η δημιουργός της αυτοκτόνησε με άγριο τρόπο λίγο αφότου έπλασε την Εστερ. Ο τρόπος θανάτου (φούρνος, γκάζι) σκιάζει το έργο. Ξεκινώντας από τη θέση πως η ρηχή συμπόνια θα αηδίαζε κάθε καλό λογοτέχνη, ισχυρίζομαι πως το «αχού η καημενούλα!» δεν είναι κρίση που αρμόζει στο έργα της Πλαθ, η οποία είναι πολύ αστεία συγγραφέας και αυτό δεν γίνεται να μην το δεις.
Το χιούμορ του «Κώδωνος» είναι προφανές, αν ξεχάσεις τα τεχνάσματα του μάρκετινγκ και τη μανία της εποχής μας να ψυχιατρικοποιεί και να αποστειρώνει τα ανθρώπινα. Πολυπλόκαμες αναλύσεις «εντοπίζουν» στην αφηγήτρια Εστερ μονάχα κατάθλιψη και διπολική διαταραχή, καταπίεση και προβληματικές σχέσεις με τη μανούλα, τα μωρά και τα αγόρια. Δεν είναι αβάσιμες. Το βιβλίο είναι γεμάτο με σανατόρια, κλινικές, ηλεκτροσόκ, λευκά νοσοκομειακά κρεβάτια, ενέσεις και νεκρά έμβρυα. Ο «Γυάλινος κώδων», πάντως, είναι και αστείο βιβλίο.
Εναντίον του γάμου
Η Εστερ δεν είναι κεφάτη, ποιο δεκαεννιάχρονο όμως είναι κεφάτο; Νιώθει κενό και σκοτάδι κι έχει απόψεις για την ευτυχία της (δεν θέλει να παντρευτεί, ειρωνεύεται τους άνδρες που νομίζουν ότι ξέρουν το καλό της). Βρίσκεται με υποτροφία στη Νέα Υόρκη. Είναι επιτυχημένη, νέα και όμορφη. Δουλεύει σε κορυφαίο περιοδικό μόδας. Η πρώτη φράση του μυθιστορήματος: «Ηταν ένα περίεργο, αποπνικτικό καλοκαίρι, το καλοκαίρι που οι Ρόζενμπεργκ οδηγήθηκαν στην ηλεκτρική καρέκλα κι εγώ ούτε που ήξερα τι γύρευα στη Νέα Υόρκη» (μτφρ. Ελένη Ηλιοπούλου). Μπαμ!
Πολυπλόκαμες αναλύσεις «εντοπίζουν» στην Εστερ κατάθλιψη, διπολική διαταραχή, καταπίεση και προβληματικές σχέσεις με τη μανούλα, τα μωρά και τα αγόρια. Δεν είναι αβάσιμες. Ο «Γυάλινος κώδων», όμως, είναι και αστείο βιβλίο.
Οταν η Εστερ έχει ραντεβού στα τυφλά παίρνει μαζί της ένα χοντρό βιβλίο Ιστορίας. Σκοπεύει να ισχυριστεί πως πάει στη βιβλιοθήκη, αν το αγόρι έχει προσθετικό μέλος. «Εχω ραντεβού με δύο άλλους κυρίους απόψε, τον Πέτρο τον Ερημίτη και τον Βάλτερ τον Πτωχό». Ο συνοδός της, που δεν σκαμπάζει από Μεσαίωνα, το παίρνει κατάκαρδα.
Η κωμωδία της Πλαθ φτάνει στο απόγειό της ύστερα από μια κυριλέ δεξίωση για δεσποινίδες. Οι νεαρές κυρίες σαβουριάζουν όλο το χαβιάρι και την καβουρόψιχα. Λίγες ώρες μετά, παθαίνουν τροφική δηλητηρίαση. Το να κάνεις εμετό με τους φίλους σου, σε δένει μαζί τους όσο τίποτα, λέει η Εστερ.
Οι λεπτομέρειες στο βιβλίο είναι σκέτο, αφτιασίδωτο λογοτεχνικό μεγαλείο. Το μετρό της Νέας Υόρκης «μυρίζει φιστίκια». Η γυναίκα που γεννάει είναι αράχνη με χοντρή κοιλιά και λεπτά, ανοιχτά ποδαράκια. Ρυτιδιασμένος, γελαστός και άτριχος, ο πρόεδρος των ΗΠΑ, ο Αϊζενχάουερ, μοιάζει με έμβρυο στη φιάλη. Η Πλαθ δεν είναι πολιτικώς ορθή. Είναι οδοστρωτήρας.
Μέσω της τέχνης της συντρίβει την πατριαρχία. Το ποίημα «The Applicant», γραμμένο το 1962(!), είναι έξοχη, φεμινιστική ποίηση. Στον «Κώδωνα», όταν η Εστερ παρακολουθεί μια εγκυμοσύνη, η εγκυμονούσα ουρλιάζει σαν ζώο. Ο φοιτητής Ιατρικής που τη συνοδεύει τής λέει να μην ανησυχεί, η γυναίκα βρίσκεται υπό την επήρεια φαρμάκου που απαλείφει τον πόνο. «Μου φάνηκε ακριβώς το είδος του φαρμάκου που θα επινοούσε ένας άνδρας», παρατηρεί η Εστερ.
Σκοτεινή γενναιοδωρία
Τα ποιήματα της Πλαθ θεωρούνται από τα σπουδαιότερα του 20ού αιώνα. Γράφει σχετικά η Μάγκι Νέλσον στην «Τέχνη της σκληρότητας»: το δώρο της Πλαθ στην ανθρωπότητα είναι η «σκοτεινή γενναιοδωρία της». Είναι πρόθυμη «να εξερευνήσει την κατάθλιψη και την απελπισία χωρίς να βιάζεται να τις αποτινάξει». Ψαχουλεύει μέσα στο έρεβος με βλέμμα θανατοδιψές. Ο εαυτός διαλύεται, τον κολλάνε (με σελοτέιπ), διαλύεται πάλι.
Οι λεπτομέρειες στο βιβλίο είναι σκέτο λογοτεχνικό μεγαλείο. Το μετρό «μυρίζει φιστίκια». Ρυτιδιασμένος, γελαστός και άτριχος, ο πρόεδρος Αϊζενχάουερ μοιάζει με έμβρυο στη φιάλη. Η Πλαθ δεν είναι πολιτικώς ορθή. Είναι οδοστρωτήρας.
Από την τρύπα του πόνου αναβλύζει το αστείο. Γιατί πώς γίνεται να διαβάσει κανείς το «Lady Lazarus» και να μη διακρίνει το χιούμορ; Ναι, είναι ένα ποίημα για τις αποτυχημένες απόπειρες αυτοκτονίας της Πλαθ. Ομως, το ‘χει ονομάσει «Κυρία Λάζαρος»! Ενώ μέσα λέει: «Είμαι μόλις τριάντα, σαν γάτα έχω εννιά ζωές, αυτή είναι η τρίτη». Στους γιατρούς λέει: «Προσέξτε, τρώω άνδρες». Στην εποχή μας γνωρίζουμε με αποδείξεις ότι ο επιστημονικός σεξισμός της ψυχιατρικής του 20ού αιώνα οδήγησε σε άστοχες, βασανιστικές θεραπείες. Η Πλαθ ήξερε κι έκανε και αστείο.
Καρυωτάκης και Κάφκα
Δεν είναι μόνη της, άλλωστε. Τα ποιήματα του Καρυωτάκη είναι και αυτά αστεία. Είναι λάθος να διαβάζεται σαν κανένας βαρετός. Οι επιστολές του Κάφκα από το σανατόριο (όπου δεν αυτοκτονεί, πεθαίνει, όμως, πρόωρα) είναι γεμάτες ευτράπελα. Το χιούμορ είναι ένας από τους τρόπους των λογοτεχνών να νικούν. Οσο διαρκεί η αφήγηση, η/ο λογοτέχνης που αστειεύεται κερδίζει σε μια παρτίδα που για τον άνθρωπο είναι χαμένη από χέρι. Ας αφήσουμε τις λέξεις της ποιήτριας να ανασάνουν. Είναι αυτό που μένει όταν ο αέρας φυσάει τη σκόνη.
