Το Σαββατοκύριακο μοιάζει τόσο αυτονόητο, ώστε δύσκολα φανταζόμαστε ότι στη σημερινή του μορφή μετρά μόλις έναν αιώνα ζωής. Το 1926 ο Henry Ford καθιέρωσε στα εργοστάσιά του την πενθήμερη εβδομάδα των 40 ωρών, αντικαθιστώντας τις έξι ημέρες εργασίας με πέντε οκτάωρα, χωρίς μείωση αποδοχών. Δεν εφηύρε το Σαββατοκύριακο. Συνδικάτα, θρησκευτικές οργανώσεις και προοδευτικοί εργοδότες διεκδικούσαν ήδη περισσότερο ελεύθερο χρόνο. Με το βάρος του, όμως, ο Αμερικανός βιομήχανος μετέτρεψε μια εργατική διεκδίκηση σε νέο βιομηχανικό πρότυπο.
Εκατό χρόνια αργότερα, το μοντέλο αυτό αρχίζει να ξηλώνεται στις άκρες. Η Παρασκευή απομακρύνεται αθόρυβα από την εργάσιμη εβδομάδα για αρκετούς υπαλλήλους γραφείου, την ώρα που τα email, οι ειδοποιήσεις και η μόνιμη διαθεσιμότητα καταλαμβάνουν το βράδυ της Κυριακής. Το Σαββατοκύριακο γίνεται μεγαλύτερο και μικρότερο ταυτόχρονα.
Η αποτυχημένη σοβιετική εβδομάδα
Η αξία του κοινού ελεύθερου χρόνου έγινε ιδιαίτερα εμφανής μέσα από ένα από τα πιο παράξενα εργασιακά πειράματα του 20ού αιώνα. Το 1929 η Σοβιετική Eνωση εισήγαγε τη λεγόμενη «συνεχή εβδομάδα». Ο εργασιακός κύκλος περιορίστηκε σε πέντε ημέρες και οι εργαζόμενοι χωρίστηκαν σε ομάδες με διαφορετικά ρεπό. Eτσι, περίπου το 80% του προσωπικού κάθε εργοστασίου εργαζόταν καθημερινά και οι μηχανές δεν χρειαζόταν να σταματούν.
Στα χαρτιά, η παραγωγή θα αυξανόταν. Στην πράξη, σύζυγοι, παιδιά, συγγενείς και φίλοι βρίσκονταν εκτός εργασίας σε διαφορετικές ημέρες. Η αργία έχασε τον κοινωνικό της χαρακτήρα και μετατράπηκε σε μια μοναχική παύση ανάμεσα σε δύο βάρδιες.
Το σύστημα τροποποιήθηκε το 1931, όταν υιοθετήθηκε εξαήμερος κύκλος με κοινές ημέρες ανάπαυσης, και εγκαταλείφθηκε οριστικά το 1940, με την επιστροφή στην επταήμερη εβδομάδα και την Κυριακή ως κοινή αργία. Το πείραμα απέδειξε κάτι που παραμένει επίκαιρο, ο ελεύθερος χρόνος δεν έχει την ίδια αξία όταν δεν μπορεί να μοιραστεί.
Ο Ford και η οικονομία του ελεύθερου χρόνου
Η απόφαση του Ford δεν υπαγορεύτηκε μόνο από ενδιαφέρον για την ευημερία των εργαζομένων του. Η γραμμή συναρμολόγησης είχε αυξήσει θεαματικά την παραγωγή, αλλά είχε επίσης εξαντλήσει το προσωπικό, προκαλώντας απουσίες και υψηλή κινητικότητα εργαζομένων.
Ο Ford είχε αντιληφθεί ότι η ξεκούραση μπορούσε να διατηρήσει την παραγωγικότητα ακόμη και με λιγότερες ώρες εργασίας. Παράλληλα, άνθρωποι με περισσότερο ελεύθερο χρόνο θα ταξίδευαν, θα έκαναν εκδρομές και, βεβαίως, θα αγόραζαν αυτοκίνητα.
Το Σαββατοκύριακο εξελίχθηκε έτσι σε κινητήρα της καταναλωτικής οικονομίας. Οι εργαζόμενοι χρειάζονταν εισιτήρια για το γήπεδο ή τον κινηματογράφο, ρούχα, εξοπλισμό για εκδρομές και αργότερα αεροπορικά εισιτήρια και ξενοδοχεία για σύντομες αποδράσεις. Ο χρόνος αναψυχής, που κάποτε βρισκόταν απέναντι από την οικονομία, έγινε αναπόσπαστο κομμάτι της.
Η Παρασκευή αποχωρεί αθόρυβα
Στην εποχή της υβριδικής εργασίας, τα σύνορα ανάμεσα στην εργασία και την ανάπαυση γίνονται λιγότερο καθαρά. Για αρκετούς εργαζομένους που δουλεύουν από το σπίτι, η Παρασκευή έχει εξελιχθεί σε μια ανεπίσημη μισή βάρδια αφού το ημερολόγιο παραμένει ανοικτό, αλλά οι συναντήσεις περιορίζονται και ο ρυθμός πέφτει. Στη Βρετανία, αρκετές σιδηροδρομικές εταιρείες αντιμετωπίζουν πλέον την Παρασκευή ως ημέρα εκτός αιχμής, αναγνωρίζοντας ότι οι μετακινήσεις προς τα γραφεία έχουν μειωθεί.
Την ίδια στιγμή, όμως, η δουλειά εισβάλλει στο Σαββατοκύριακο. Eνα μήνυμα απαντάται το Σάββατο, μια εκκρεμότητα κλείνει την Κυριακή και η έναρξη της Δευτέρας προετοιμάζεται από το προηγούμενο βράδυ.
Oπως επισημαίνει στον Guardian ο οικονομολόγος Pedro Gomes, πρόκειται για τις δύο όψεις του ίδιου νομίσματος: η εργασία γίνεται εντονότερη και το Σαββατοκύριακο επεκτείνεται για να απορροφήσει την πίεση. Το αποτέλεσμα δεν είναι απαραίτητα περισσότερη ξεκούραση, αλλά μια εβδομάδα χωρίς σαφή αρχή και τέλος.
Το τετραήμερο και η νέα ανισότητα του χρόνου
Η συζήτηση για την τετραήμερη εργασία αποτελεί την πιο οργανωμένη προσπάθεια επαναχάραξης των ορίων. Στη μεγάλη βρετανική πιλοτική εφαρμογή, 56 από τις 61 επιχειρήσεις που συμμετείχαν αποφάσισαν να συνεχίσουν το τετραήμερο μοντέλο μετά την ολοκλήρωση του προγράμματος. Σύμφωνα με τα αποτελέσματα της έρευνας, οι αποχωρήσεις εργαζομένων περιορίστηκαν κατά 57%, ενώ καταγράφηκαν σημαντικές βελτιώσεις στην επαγγελματική εξουθένωση και στην ισορροπία μεταξύ εργασίας και προσωπικής ζωής.
Το μοντέλο, ωστόσο, δεν μπορεί να εφαρμοστεί με την ίδια ευκολία παντού. Eνας υπάλληλος τεχνολογίας μπορεί να επιλέξει πότε και από πού θα εργαστεί. Eνας νοσηλευτής, ένας εργαζόμενος στην εστίαση, ένας οδηγός διανομών ή ένας υπάλληλος λιανικής παραμένει δεμένος με τη βάρδια και το ρολόι.
Η αγορά εργασίας χωρίζεται έτσι ανάμεσα σε όσους ελέγχουν τον χρόνο τους και σε όσους εξακολουθούν να πληρώνονται για την παρουσία τους σε έναν συγκεκριμένο τόπο και σε συγκεκριμένες ώρες. Οι πρώτοι μπορούν να μετατρέψουν την Παρασκευή σε προέκταση του Σαββατοκύριακου. Οι δεύτεροι συχνά εργάζονται για να μπορούν οι πρώτοι να το απολαύσουν.
Το Σαββατοκύριακο ως συλλογική κατάκτηση
Το πραγματικό διακύβευμα δεν είναι εάν το Σαββατοκύριακο θα αρχίζει την Παρασκευή ή εάν θα διαρκεί τρεις ημέρες. Είναι εάν θα εξακολουθήσει να αποτελεί κοινό χρόνο.
Η αξία του βρίσκεται στον συντονισμό, οι φίλοι μπορούν να συναντηθούν, οι οικογένειες να φάνε μαζί και οι κοινότητες να συγκεντρωθούν, επειδή μεγάλος αριθμός ανθρώπων σταματά να εργάζεται ταυτόχρονα.
Η τεχνολογία έκανε αρχικά τον ελεύθερο χρόνο πλουσιότερο. Τα τρένα έφεραν τις παραλίες πιο κοντά, τα αυτοκίνητα επέτρεψαν τις εκδρομές και οι φθηνές πτήσεις δημιούργησαν το σύντομο ταξίδι. Σήμερα, η ίδια τεχνολογία απειλεί να καταργήσει κάθε χρονικό σύνορο, μεταφέροντας το γραφείο στην τσέπη του εργαζομένου.
Στα 100 του χρόνια, το Σαββατοκύριακο δεν εξαφανίζεται. Αλλά γίνεται πιο άνισο, πιο κατακερματισμένο και λιγότερο κοινό. Και αυτό ίσως είναι η μεγαλύτερη αλλαγή: δεν κινδυνεύουμε να χάσουμε απλώς δύο ημέρες ξεκούρασης, αλλά τον κοινό χρόνο μέσα στον οποίο οι άνθρωποι μπορούν να ξαναγίνουν κάτι περισσότερο από εργαζόμενοι.
Πηγή: Moneyreview
